Sükûtun vakarı, kelâmın ahlakıyla taçlanan, insanı hafiflikten ve sözün şehvetinden koruyan muazzam bir kaledir. Söz ne kadar kimlikse, sükût da o kimliğin demlendiği, olgunlaştığı ve derinleştiği gizli sığınaktır.
Vakar, kelime anlamıyla ağırbaşlılık, haysiyet ve duruş demektir. Sükûtun vakarı ise sıradan bir sessizlik ya da çaresiz bir suskunluk değildir; aksine, "içeride biriken büyük bir manayı, dışarının gürültüsüne kurban etmeme iradesidir"
Bu vakarı ilmek ilmek dokuyan hasletleri belki de şöyle anlamlandırmak gerekir:
Sözün Tartısını Sükûtta Bulmak
Konuşmak bir infaktır, sükût ise bir birikim. Sözün bir ağırlığı, bir haysiyeti varsa, bu ağırlık sükûtun o derin dehlizlerinde kazanılır. Nerede susacağını bilmeyen insanın sözü ucuzlar, ayağa düşer. Sükûtun vakarı, söze değer katmak için acele etmemek, kelimeleri zihnin ve kalbin terazisinde hakkıyla tarttıktan sonra dışarı bırakmaktır.
Gürültüye Karşı Bir Asalet Direnişi
Dünya her çağda gürültülüdür; fakat günümüz dünyası kelime enflasyonunun, içi boş lakırdıların ve hakikati boğan bir uğultunun esiri olmuş durumda. Herkesin sadece konuşmak, kendini göstermek ve üste çıkmak istediği bir vasatta, vakarla susabilmek en asil direniştir. Bu sükût, muhatabına tepeden bakan bir kibir değil, kelamın izzetini koruyan bir mesafedir.
İç Ahengi ve Tenasübü Korumak
Söz uluorta saçıldığında, insanın içindeki o ince nizam, estetik ve ritim bozulur. Sükût, ruhun kendi içine dönerek o dağınıklığı toplaması, mısraların ve fikirlerin durulmasıdır. Tıpkı bir eserdeki duraklar gibi, hayatın ve düşüncenin de nefes alacağı boşluklara ihtiyacı vardır. Vakar sahibi bir susuş, o iç ahengin dışarıya yansıyan dinginliğidir.
Geleneksel irfanda derin bir söz vardır: "Ariflerin sükûtu kelâm, cahillerin kelâmı ise sükûttur."
İnsana en çok yakışan, arkasında engin bir deniz gibi sükût barındıran kelâmdır. Sesi yükseltmek değil, sözün özünü ve manasını büyütmektir vakar. Bilir ki, hakiki bir duruş, bin laf kalabalığından daha tesirlidir.
Kelâm ahlâkı, sözün sadece bir ses dalgasından ya da gramer diziliminden ibaret olmadığını; doğrudan doğruya bir "mesuliyet, edep ve varoluş köprüsü"olduğunu savunan kadim bir anlayıştır.
Cemil Meriç’in *"Üslubunuz, kimliğinizdir"* sözüyle ilmek ilmek bağlanan bu kavram, insanın zihnindeki ve kalbindeki terazinin dile yansıyan biçimidir. Kelâmın bir ahlâkı vardır, çünkü söz bir kez dilden döküldü mü artık sahibinin esiri olmaktan çıkar, muhatabının dünyasını inşa eden ya da yıkan bir güce dönüşür.
İnsana yakışan o yüksek üslubu besleyen kelâm ahlâkının temel direklerini şöyle özetleyebiliriz:
Sözün Emanet Oluşu (Sadakat ve Sahicilik)
Kelâm, insanın insana ve hakikate verdiği en büyük sözdür. Kelâm ahlakı, kelimeleri birer manipülasyon veya gösteriş aracı olarak kullanmayı reddeder. İnsanın içi neyse, sözü de o olmalıdır. Eğip bükmeden, kelime oyunlarıyla hakikati gömmeden, fikri namusu koruyarak konuşmak bu ahlâkın ilk şartıdır.
Ölçü ve Tartı (Gönül Kırmamak)
Geleneksel irfanda "Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı / Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz" denir. Kelâm ahlâkı, sözün haysiyetini korurken muhatabın haysiyetini de gözetmektir. Sert bir hakikati söylerken bile hoyratlaşmamak, kelimelerin tartısını ve ayarını iyi bilmektir. Sözün şehvetine kapılıp yıkıcı olmamak, üsluba bir asalet ve zarafet katar.
Öz ve Yalınlık (Laf kalabalığından kaçınmak)
Kelâmın ahlâkı, az kelimeyle çok şey anlatabilme, sözü yormama becerisidir. Anlamsız mısralarla, içi boş lakırdılarla ya da yapay süslemelerle muhatabın zihnini bulandırmamak gerekir. Söz, bir zanaat titizliğiyle işlenmeli; her kelime yerini bulmalı, ne bir eksik ne bir fazla olmalıdır. Tıpkı kusursuz bir veznin ritmi gibi, sözün de kendi içinde bir tenasübü (uyumu) bulunmalıdır.
Sükûtun Kardeşliği
Her akla gelenin, her hissedilenin uluorta söylenmemesi de kelâm ahlakına dahildir. Sükût, kelâmın dinlenme ve demlenme yeridir. Nerede susulacağını bilmeyen, nerede konuşacağını da bilemez. Ahlâklı bir kelâm, arkasında güçlü ve derin bir sükût barındırır.
"Kalbi temiz olanın dili de pak olur." Kelâm ahlâkı nihayetinde bir iç disiplindir. İnsanın estetik zevki, dünyaya karşı duruşu ve ruhunun olgunluğu, seçtiği kelimelerin ahenginde ve o kelimeleri sarf ederken takındığı edepte gizlidir.
İnsana yakışan üslup, her şeyden önce "sahici" ve "örselenmemiş" olandır. Kelimelerin arkasında gizli bir hesap ya da emanet bir maske taşımayan, insanın kendi içiyle dışını bir kılan üsluptur.
Cemil Meriç’in o "kimlik" vurgusundan yola çıkarsak, insana yakışan üslubun köşe taşlarını belki de şöyle sıralayabiliriz:
Zarafet ve Ölçü: Hakikati söylerken bile kırıp dökmemek, kelimelerin tartısını iyi bilmektir. Ne söylediğin kadar "nasıl" söylediğinin de bir ahlakı vardır. Sözün şehvetine kapılmadan, yerinde ve dengeli konuşabilmek insana en çok yakışan vakardır.
Samimiyet ve Sahicilik: Başkasına öykünmeyen, kendi sesini bulmuş bir üslup. Süslü ama içi boş cümleler yerine, yalın fakat derinliği olan bir ifade biçimi her zaman daha sarsıcıdır.
Fikri Namus ve Netlik: Düşüncesini eğip bükmeden, kelime oyunlarının arkasına saklanmadan, olduğu gibi ortaya koyabilme cesaretidir. İnsanın üslubu, omurgasının dilidir.
İç Uyum ve Estetik: Tıpkı kusursuz bir vezin ya da geleneksel bir makam gibi, insanın dilinde de bir iç ritim, bir estetik olmalıdır. Kaba, hoyrat ve alelacele seçilmiş kelimeler zihni de ruhu da çoraklaştırır.
Kısacası insana; "kendi kalbinden süzülen, muhatabının insanlığına hürmet eden ve zamanın yıpratamayacağı bir asalet taşıyan" üslup yakışır. Sözü, insanın hem süsü hem de kalesi yapan şey tam olarak budur.
İnsan, hayat yolculuğunda ve hayata bakışında, sükutun zarafetini ve kelâmın netliğini korumalıdır.