Osman Yüksel Serdengeçti’nin "Bir santim yükselmek için bir metre eğilen başlar..." sözü, makyavelist ve pragmatist ahlâk anlayışına yöneltilmiş en vurucu ve edebi eleştirilerden biridir.
Serdengeçti bu ifadesiyle, kişisel veya siyasi ikbal uğruna ilke ve onurundan taviz veren insan tipini; makyavelist ve pragmatist felsefenin ahlâki zaafları üzerinden eleştirir:
Makyavelizm Eleştirisi: "Amaca Ulaşmak İçin Her Yol Mübahtır"
Makyavelist ahlâk anlayışında asıl olan sonuçtur. Güç, makam ve iktidar elde etmek için atılan her adım —yalan, riya, eğilme ve güç karşısında biat dahi olsa— meşru kabul edilir.
Serdengeçti, "bir santim yükselme" metaforuyla makyavelizmin sunduğu başarının ne kadar küçük ve değersiz olduğunu, buna karşılık verilen tavizin ("bir metre eğilmek") ne kadar büyük bir ruhsal ve ahlaki yıkım yarattığını vurgular. Makyavelistlerin "zafer" olarak gördüğü mevki, aslında onur kaybı üzerine inşa edilmiş kof bir kazançtır.
Pragmatizm Eleştirisi: "Fayda Sağlayan Şey İyidir"
Pragmatik ahlâkta bir eylemin değeri, onun sağladığı somut fayda ile ölçülür. Eğilmek veya ilkelerden vazgeçmek eğer kişiye o anlık bir yarar (yükselme) sağlıyorsa, pragmatist açıdan "doğru" adım sayılabilir.
Serdengeçti, salt faydacılığı ahlâki bir omurgasızlık olarak mahkûm eder. Ona göre, bir santimlik geçici bir fayda için özsaygıyı ve duruşu feda etmek, ahlâkın temel kaynağı olan "insani onuru" yok saymaktır.
Orantısızlık ve Yozlaşma
Bu sözdeki ölçü birimleri (santim - metre) arasındaki devasa fark, yozlaşmanın boyutunu gösterir:
Maddi/Dünyevi Kazanç: Bir santim (küçük, geçici ve değersiz).
Ahlâki/Ruhsal Kayıp: Bir metre (derin, telafisi zor ve utanç verici).
Serdengeçti’ye göre dik duruşunu ve ilkelerini kaybederek yükselen bir kimse, gerçekte katettiği mesafe ne olursa olsun, ahlâken alçalmış ve küçülmüştür.
★
Osman Yüksel Serdengeçti'nin müellifi olduğu bir çok kitap vardır, bunlardan 'Bu Millet Neden Ağlar?' kitabı, Serdengeçti’nin toplumsal hafızada, bürokraside ve kültür hayatında gördüğü yozlaşmaları sert bir mizah ve coşkuyla ele aldığı en simge eserlerinden biridir. Eser, tek taraflı bir siyasi polemikten ziyade, Cumhuriyet dönemi modernleşme sancılarını ve halk-aydın kopukluğunu merkeze alan bir sistem eleştirisidir.
Halk-Aydın Kopukluğu ve Yabancılaşma
Kitabın en baskın temalarından biri, halkın değerleri ile Ankara bürokrasisi ve Batılılaşmış aydın kesimin tutumu arasındaki uçurumdur.
Serdengeçti, halkın inançları, yaşam tarzı ve geleneksel dokusundan kopuk politikaları sert bir dille eleştirir.
Ona göre halkın "ağlamasının" temel nedeni, kendi topraklarında öz değerleriyle yaşamasının zorlaştırılması ve tepeden inmeci anlayışla dönüştürülmeye çalışılmasıdır.
Bürokratik Vesayet ve Şekilcilik
Yazar, devlet mekanizmasının halka hizmet etmek yerine bir baskı ve şekilcilik unsuruna dönüşmesini hicveder.
Kanunların ve mevzuatın insani değerlerin önüne geçmesini, bürokratik engellerin Anadolu insanını çaresiz bırakmasını detaylandırır.
Şekilsel modernleşmeyi (kılık-kıyafet, bina mimarisi, resmi protokoller) "özü kaçırmak" olarak görür; ahlâki ve zihinsel gelişim sağlanmadan yapılan yüzeysel yeniliklerin topluma fayda yerine zarar getirdiğini savunur.
Ahlâki Yozlaşma ve Fırsatçılık
Eserde, dönemin yükselen değerleri haline gelen dalkavukluk, çıkar ilişkileri ve mevkii sevdası mercek altına alınır.
Serdengeçti, makam elde etmek için ilkelerinden vazgeçen insan tiplerini ve bu yozlaşmaya göz yuman yapıyı hedef alır.
Maddi kazanç veya ünvan uğruna sergilenen omurgasızlığı, toplumun geleceğini tehdit eden en büyük tehlike olarak nitelendirir.
Taklitçilik ve Kimlik Arayışı
Kitapta Batı kültürünün körü körüne taklit edilmesi ve milli kimliğin unutturulması çabaları eleştirilir.
Doğu-Batı arasında sıkışmış, kendi tarihine ve köklerine yabancılaşmış bir toplum yapısının sürdürülemez olduğunu ifade eder.
Çözüm olarak; tarihi şuurun, milli ve manevi değerlerin yeniden ihyâsını öne sürer.
Adalet ve Merhamet Vurgusu
Serdengeçti, yönetenler ile yönetilenler arasındaki ilişkinin "adalet ve merhamet" ekseninden uzaklaşmasını halkın mağduriyetinin ana kaynağı olarak gösterir.
Mahkeme süreçlerinden idari kararlara kadar sıradan vatandaşın karşılaştığı haksızlıkları, kendi gözlemleri ve yaşanmışlıkları üzerinden dile getirir.
Osman Yüksel Serdengeçti, "Bu Millet Neden Ağlar?" boyunca feryat ile mizahı bir arada kullanarak, halkın çilesini ve sessiz çoğunluğun duygularını tercüme etmeyi amaçlar...
Hâsıl-ı kelâm; mevki ve makam uğruna eğilip bükülmeyi reddeden, dik duruşu hayatının merkezine koyan anlayış; insanın kendi öz saygısını ve ahlâki pusulasını koruyabilmesinin tek yoludur. Geçici dünyevi ikballer için feda edilen her ilke, geride telafisi imkânsız bir ruhsal kayıp bırakır.Bir dörtlük ile mühürleyelim:
Eğilme asla çıkar uğruna,
Bir santimlik makam için bükme başını!
Bir metre irtifa kazansan n'olur
İnsansın, ayak altına alma insanlık şerefini