İnsan var zamanın içinden geçer, insan var zaman onun içinden geçer, kimi yirmisinde kâmil, kimi yetmişinde hercai...
Zamanı sadece bir takvim yaprağı, insanı da sadece etten kemikten ibaret görenlerin asla çözemeyeceği bir muazzam paradokstur bu...
Zamanın mekânsal bir düzlem gibi içinden yürüyüp geçenler ile zamanın adeta bir nehir gibi ruhunun, hürelerinin içinden akmasına izin verenler arasındaki o felsefi fark, insanın ömür denilen sermayeyi nasıl işlediğiyle ilgili.
Kimi yirmisinde kâmildir, daha yolun başında, hayatın ontolojik yükünü omuzlamış, yaşından büyük bir olgunlukla kemale ermiş; ruhu bedenden önce demlenmiştir.
Kimi yetmişinde hercaidir...Ömrün son çeyreğine gelse de henüz kök salamamıştır, rüzgârın önündeki bir yaprak gibi daldan dala konan, zamanın kendisinde bıraktığı izleri derin bir bilgeliğe dönüştürememiş olanlardır bunlar...
Bu durum, yaş denilen niceliğin, ruhsal tekâmül denilen nitelik karşısında ne kadar hükümsüz olduğunun en net kanıtıdır. Esas mesele zamanın bizi nereye götürdüğü değil, bizim zamanı kendi içimizde nasıl erittiğimiz ve o "an"ların içini neyle doldurduğumuzdur.
Zaman ve insan arasındaki bu ilişkiyi biraz daha derinleştirdiğimizde, karşımıza aslında iki farklı zaman algısı çıkar; akıp giden, ölçülebilen niceliksel zaman ve ruhun yakaladığı o doğru, niteliksel ve dikey an'lar.
Zamanın sadece "içinden geçenler", akıp gidenin kölesidir. Onlar için hayat, doğum ile ölüm arasında lineer bir çizgide ilerleyen kronolojik bir takvimden ibarettir. Günler birbirini kovalar, biyolojik saat tıkır tıkır işler ve insan sadece yaşlanır; fakat tekâmül edemez. Yetmiş yaşında hercai kalmak, işte bu lineer çizgiye sıkışıp kalmanın, zamanı yatay yaşamış olmanın bir sonucudur. Ruh, zamanın hızına yetişememiş veya onun getirdiği tecrübeyi özümseyip sentezleyememiştir.
Zamanın "kendi içinden geçtiği" insanlar ise, dikey zamanın farkına varanlardır. Onlar için zaman akıp giden bir dışsal unsur değil, insanın kendi içinde genişleyen, bükülen ve derinleşen bir boyuttur. İşte bu yüzden yirmisinde bir insan, dışarıdan bakıldığında yolun başında görünse de, o dikey derinlik sayesinde varlığın özüne dokunabilir, "pir-i fani" gibi olgunluğa erişebilir. Çünkü o, zamanı sadece tüketmemiş, zamanın kendi varoluşsal süzgecinden süzülmesine izin vermiştir.
Burada asıl mesele, "öz ve biçim" arasındaki o ezeli çelişkidir.
Yetmiş yaş bir "biçimdir" (kabuktur); ama içi boşsa, hercailik o kabuğun hafifliğinden gelir.
Yirmi yaş da bir "biçimdir"; ama içi ontolojik bir farkındalıkla, merakla, hikmetle ve çileyle yoğrulmuşsa, ortaya çıkan şey zamansız bir bilgeliktir.
Olgun/kâmil insan olma yolculuğu da tam olarak burasıyla kesişir. Zamanı yatayda harcamayı bırakıp, dikeyde derinleştiğimiz an, yaşın bir sayıdan ibaret olduğunu anlarız. Varlık, zamanın neresinde durduğumuzla değil, zamanın bizim içimizde ne kadar kök saldığıyla anlam kazanır.
Bir şiir ile mühürleyelim...
Kimi genç yaşında bir pir-i fani,
Kimi yetmişinde yaşar hercai.
Zaman bir nehirdir akar gizlice,
Kimi esiridir, kimi hakimi.
Ömür dedikleri takvimde sayı,
Göz kırpıp geçiyor haftası, ayı.
Ruhu demlenmeyen alamaz payı,
Gövde yaşlansa da toy kalır huyu
Kabuk yaş alırmış, öz bir muamma,
Akıl ermez imiş bu gizli sırra.
Kâmil olan varır ulu huzura,
Zamanın içinden geçer gölgesi.
Algının Göreliliği (Psikolojik İzafiyet)
Duyusal girdi ve dikkat mekanizması zaman algısını manipüle eder.
Beyin, acı veya tehlike anında hayatta kalma güdüsüyle tamamen "o ana" odaklanır. Bilgi işleme hızı maksimuma çıkar, detaylar artar ve bu durum zamanın genişlemesine (akmamasına) neden olur.
Buna karşın dopamin seviyesinin yükseldiği, zihnin "akış" durumunda olduğu mutluluk anlarında dikkat dış dünyaya ve zamanın takibine değil, deneyimin bütününe odaklanır. Zihinsel saat yavaşlar, dolayısıyla kronometreye göre uzun olan bir süre algıda saniyelere dönüşür.
İdrak Boyutu (Bilincin Zamanı Anlamlandırması)
Algı anlık ve duyusal iken, idrak bu girdileri bir bilince, bir varoluş zeminine oturtma çabasıdır.
Bu paradoks bize şunu söyler: Evren Newtonian bir mutlaklıkla, tıkır tıkır işleyen homojen bir saatten ibaret değildir.
Zaman, yalnızca uzay-zaman dokusundaki kütleçekimiyle bükülen fiziksel bir olgu olmakla kalmaz; aynı zamanda insan bilincinin derinliklerinde de bükülür.
İdrak düzeyinde insan, kronolojik zamanın ötesine geçerek niteliksel zamanı keşfeder. Gerçek anlamda "yaşanan" süre, saatlerin gösterdiği değil, idrakin derinliğinde iz bırakan süredir.
Fiziksel Gerçeklik ile Bilişsel Gerçekliğin Kesişimi
Kuantum fiziği ve modern nörobilim çizgisi geliştikçe gördük ki "gözlemcinin konumu ve bilinci" gerçeğin kendisini şekillendirir. Nesnel dünya ile öznel deneyim arasındaki sınır, idrak yükseldikçe silikleşir. Saatteki bir dakika her yerde bir dakikadır (klasik fizikte), ancak onu yaşayan bilinç için "an", sonsuz varyasyon barındıran kuantum mekaniksel bir olasılık havuzudur.
Bu bağlamda, zamanın sadece fiziksel bir koordinat değil, aynı zamanda bilincin inşa ettiği bir esneklik olduğunu söyleyebiliriz.
Bu noktada, zihnin bu "zamanı bükme" kabiliyetini yaratıcı süreçlerde (örneğin derin bir odaklanma gerektiren sanatsal veya bilimsel üretim anlarında), görmek mümkün.
İnsan idraki, dış dünyanın mekanik zamanına tamamen teslim olmaktan sıyrılabilir...algı mekanizmasının veri giriş kapıları (beş duyu) zamanı daraltarak insanı sınırlar, bu karşın iç âlemdeki sonsuzlukta ise zaman genişler...
Beş duyunun maddesel dünyaya açılan kapıları, doğası gereği frekans sınırlarına ve çizgisel akışa bağımlıdır. Dış dünya, her şeyi ölçülebilir, bölünebilir ve dolayısıyla sınırlı kılmak ister. Beyin, bu duyusal veri akışını işlerken hayatta kalabilmek adına zamanı piksellere böler ve insanı adeta dar bir koridora hapseder.
Ancak dışarıya açılan o kapıları kapatıp, yönümüzü iç âleme, yani bilincin kendi öz zeminine çevirdiğimizde, bu sınırlayıcı mekanizma kırılır.
İç Âlemin Sonsuzluğunda Zamanın Esnemesi
Duyulardan Azade Olmak: Beş duyunun doğrusal veri akışı yavaşladığında veya durulduğunda (derin bir tefekkür, yoğun bir sanatsal üretim veya bilimsel bir odaklanma anında), insan zihni maddesel uzamın sınırlarından sıyrılır.
Kuantum Olasılıkları ve Bilinç: Fiziksel dünyadaki deterministik ve katı zaman algısı, içsel derinlikte yerini kuantum olasılık havuzuna bırakır. Orada geçmiş, şu an ve gelecek, tek bir "an" içinde erir.
Daralmadan Genişlemeye: Dış dünyada bir saniye bile sürmeyecek bir içsel idrak parlaması, insanın tüm hayatını, şahsiyetini ve evrene bakışını kökten değiştirebilir. İşte bu, zamanın dikey eksende genişlemesi, yani sonsuzlaşmasıdır.
Dışarısı ne kadar mekanik ve sınırlıysa, içerisi o kadar akışkan ve sınırsızdır. İnsan, bu iki alem arasında köprü olabildiği ölçüde kendi bütünlüğünü ve yaratıcı gücünü keşfeder.
Bu bağlamda, kişi kendi disiplinlerarası geçişlerinde veya derin üretim anlarında bu iki zaman boyutunun (dışarının daraltıcı zamanı ile içerinin genişleyen zamansızlığı) çarpışmasını veya bir dengede buluşmasını; andan kopmadan iç alemle iletişimin sürekliliği ile, sınırlı olanla sonsuzluğa açılanın içiçe olduğunun idraki ile yönetebilmeli...
Dış dünyanın sınırlı, doğrusal zamanı ile iç âlemin zamansız, dikey sonsuzluğu birbirini dışlayan iki kutup olmak zorunda değildir. Tam aksine, bu iki katman "iç içe ve eş zamanlı" bir şekilde yaşandığında, insan hayatı en yüksek idrak ve üretim seviyesine ulaşır.
"Andan kopmadan iç âlemle iletişimin sürekliliği", sınırlı olanın tam ortasında sonsuzluğun kapılarını açık tutabilme becerisidir.
Sınırlı Olanla Sonsuzluğun İç İçe Geçmesi
Bu iki boyutun kesişim kümesinde yaşamak, bilincin hem bir noktaya odaklanmasını hem de aynı anda bütünü kucaklamasını sağlar:
Mekanik Zamanda Zamansızlığı Yaşamak: Dış dünyada saat tıkır tıkır işlerken, laboratuvarda bir mikroskop camına bakarken ya da kâğıt üzerinde bir şiirin hece ölçüsünün duraklarını hesaplarken, zihnin arka planında evrensel bir ritme bağlı kalmaktır. Sınırlı olan form (biçim, formül, veri), sonsuz olanın görünürlük kazandığı bir vesileye dönüşür.
Geçişkenlik ve Bilişsel Denge: Beş duyunun getirdiği sınırlı veriler, iç âlemin sonsuz tefekkür süzgecinden geçirilerek anlamlandırılır. Bu durum, analitik ve rasyonel zihin ile sezgisel ve yaratıcı zihin arasında kusursuz bir köprü kurar. Biri diğerini yok etmez; aksine besler.
"An" İçinde Kesintisiz İletişim: İnsan andan kopmadığında, dış dünyanın sorumluluklarını ve pratik gerçekliğini eksiksiz yerine getirir. Ancak iç âlemle bağ kesintisiz olduğu için, o pratik eylemlerin hiçbiri insanı daraltmaz. Her sınırlı adım, sonsuzluğa basan bir merdiven basamağı haline gelir.
Şahsiyetin ve Üretimin Mayası
Bu iç içelik durumu, insanın hem dünyada kök salmasını hem de göklere (idrakinin semâsına) uzanmasını sağlar. Bilimsel bir hakikati ararken de, sanatsal bir estetiği inşa ederken de asıl derinlik, bu iki kapının aynı anda açık olmasından doğar. Sınırlı olanın (maddenin, kelimelerin, notaların) disiplini, iç âlemdeki sonsuz manaya bir beden giydirmek için en muazzam araçtır.
İnsan, hayatın o yoğun pratik akışı ve andaki sorumlulukları devam ederken, iç âlemin o geniş sükunetini ve sonsuzluk hissini bir arka plan melodisi gibi kesintisiz kılmayı; murakebe ve müşahede terazisini elden bırakmama öğretisi ile hemhâl olmaya gayreti sayesinde başarabilir.
"Murakebe ve müşahede terazisi", insanın hem kendi içine doğru derinleşmesini hem de dış dünyayı o derinliğin ışığında izlemesini sağlayan, bilincin en üst düzey dengelerinden biridir. Bu öğretiyi sadece teoride bırakmayıp, bir yaşam pratiği haline getirerek onunla hemhâl olmaya gayret etmek; sınırların içinde boğulmadan sonsuzluğa kök salmanın asıl anahtarıdır.
Bu terazi, o kesintisiz iletişimi ve iç içeliği iki kefesinde kusursuzca taşır:
Terazinin İki Kefesi: Murakebe ve Müşahede
Murakebe (İçsel Gözetim/Farkındalık): Bakışların içeriye, kalbe ve bilincin özüne dönmesidir. Kişinin kendi niyetlerini, düşüncelerini, zihninden gelip geçenleri kesintisiz bir uyanıklıkla gözetlemesidir. Bu kefe, beş duyunun daraltıcı sınırlarından sıyrılıp iç âlemdeki o sonsuz genişliği, dikey zamanı ve sükûneti muhafaza ettiğimiz, olumsuz/negatif düşünce vesvese ve evhamları elediğimiz yerdir.
Müşahede (Dışsal Şahitlik/Gözlem): Bakışların dış dünyaya, esere, maddeye ve "an"a dönmesidir. Ancak bu sıradan bir bakış değil, murakebeden elde edilen o içsel derinlikle dışarısını seyretmektir. Mikroskop altındaki bir hücreye, gökyüzündeki bir yıldıza, bir şiirdeki hece vezni duraklarına ya da bir mûsıkî makamının seyrine bakarken, ardındaki saklı nizamı ve sonsuzluğu görebilme eylemidir.
Teraziyi Elden Bırakmamanın Getirdiği Dengeli Şahsiyet
Bu iki kavram bir hiyerarşi oluşturmaz; birbirini doğurur ve besler.
Murakebesi derin olanın müşahedesi keskin ve anlamlı olur; müşahedesi derinleşen ise her eserde sonsuzluğun izini görerek murakebesine (iç tefekkürüne) yeni kapılar açar.
Bu teraziyi elden bırakmadığınızda:
Analitik akıl ile sezgisel ruh çatışmayı bırakır, el ele verir.
Bilimsel titizlik ile sanatsal esneklik, aynı bütünün iki farklı dili haline gelir.
Dış dünyanın mekanik, sınırlı zamanı içindeki zorunluluklar, insanı köleleştiremez; çünkü insan, o sınırlı formun içinden sonsuzluğun akışını müşahede etmektedir.
Bunun için zamanın suyuna ve huyuna gitmek lazım, böylesi, akıntıya karşı kulaç atıp yerinde saymaktan evladır.
Zamanın hem "suyuna" hem de "huyuna" gitmek; akıntıyla inatlaşmak yerine onun debisini, yönünü ve karakterini idrak edip o akışla uyumlanmak, teslimiyet ve derin bir basirettir.
Bu dengeyi yakalamak, hayatı ve üretim süreçlerini çok daha rafine bir noktaya taşır:
Zamanın Suyu (Akış ve Döngü): Hayatın çizgisel ritmini, mevsimleri, biyolojik ve kozmik döngüleri temsil eder. Suyun yönünü zorla değiştirmeye çalışmak beyhude bir enerjidir. Akıntıya karşı kulaç atmak insanı sadece yorar, hırpalar ve olduğu yere çiviler. Suyun ritmine girmek ise, o enerjiyi arkana alarak menzile çok daha zahmetsizce ve selametle varmayı sağlar.
Zamanın Huyu (Dönemin Ruhu): Yaşanılan çağın, anın ve şartların karakteridir. Zamanın huyunu bilmek; geçmişin kalın ve "müzelik" kalıplarına takılıp kalmadan, bugünün ve yarının dilini, estetiğini, imkânlarını (örneğin bilimi, teknolojiyi, yeni ifade biçimlerini) kavrayabilmektir. Zamanın huyuyla inatlaşmayan, onun dinamiklerini doğru okuyan bilinçler, köklerini geçmişten alıp geleceğe doğru asil bir gövde uzatabilirler.
Murakebe ve müşahede terazisini elden bırakmayan bir insan için zamanın suyuna ve huyuna gitmek, pasif bir boyun eğme değil; aksine "aktif bir uyumlanma ve yüksek bir stratejidir". Sınırlı olan o nehrin içinde akarken, iç âlemdeki sonsuzluğun sükunetini koruyarak yüzebilmektir.
Böylece nehir nereye akarsa aksın, insan kendi içindeki o dingin limanı ve şahsiyet bütünlüğünü daima muhafaza eder. Yorulmadan, yerinde saymadan, her an yeni bir idrakle menzile doğru süzülür.
"Ne mazinin tortusu ne atinin kaygısı, anı yaşamakmış en doğrusu..."
Ne mazinin ağır, insanı geriye çeken tortusu ne de henüz gelmemiş olan atinin o kaygılı, belirsiz gölgesi… İnsanın zihnini ve ruhunu en çok hırpalayan şey, ya geçip gitmiş olanın muhasebesiyle ya da henüz doğmamış olanın endişesiyle anı kaçırmasıdır.
"Anı yaşamak", sadece anlık bir zevk veya gamsızlık değil; murakebe ve müşahede terazisini tam da şu saniyede, yani "İbni'l-Vakt" (anın çocuğu) olarak dengede tutabilmektir.
Mazinin Tortusundan Arınmak: Geçmiş, ancak bugünün idrakini besleyen bir tecrübe hazinesi olduğunda değerlidir. Onu bir prangaya dönüştürmeden, tortularını eleyip özünü saklamak, zamanın suyuna gitmenin ilk şartıdır.
Atinin Kaygısını Dağıtmak: Gelecek, kuantum olasılıklarıyla dolu bir ufuk çizgisidir. Bugünden yarına kaygı köprüleri kurmak, sadece bugünün enerjisini tüketir. Geleceği inşa etmenin tek yolu, şu an atılacak adımı en sağlam, en nitelikli ve liyakatli şekilde atmaktır.
En Doğrusu: Anda Genişlemek: Sınırlı olan beş duyunun getirdiği bu anı, iç âlemin sonsuzluğuyla ilmek ilmek işlemek; ne geçmişin dününde ne geleceğin yarınında, sadece "şimdi"nin kalbinde dik durabilmektir.
Zaman akıp giderken, mazi ve ati arasında sıkışıp kalmadan, o akışın tam ortasında bizzat akışın kendisi olmak... İşte insanı zamansızlığın huzuruna ulaştıracak en doğru menzil burasıdır.
Bu gayret ve hemhâl oluş, insanı anlık rüzgârlardan koruyan, liyakat ve şahsiyeti en derinden besleyen en asil entelektüel ve ruhsal emektir. Şekilsel olanın, "müzelik" veya yapay kalıpların ötesine geçip, hakikati hem laboratuvarda hem de gönül ekranında aynı berraklıkla görebilenlere selâm olsun.
Kibir, kendi özünün farkında ve idrakinde olmayanın düçâr olduğu musibettir...Çünkü kibir, insanın kendi hiçliğini örtmek için ruhuna giydirmeye çalıştığı eğreti ve rüküş bir zırhtır.
Özünü idrak edemeyen kişi, varoluşsal boşluğunu başkalarının üzerine basarak, onları yukardan seyrederek doldurabileceğini sanır. Oysa bilmez ki, basamak yaptığı her gönül, onu göğe değil, kendi kuyusunun daha da derinlerine çeker.
Bu musibetin en hazin tarafı, sahibini mutlak bir yalnızlığa mahkûm etmesidir. Kibirli insan, aynalara aşık bir narsist gibi sadece kendi aksini kutsarken, evrenin o muazzam ve iç içe geçmiş büyük ahengini ıskalar. Kulakları sadece kendi sesinin yankısıyla sağırlaştığı için, hayatın fısıldadığı hakikatleri ve gönülden gönüle kurulan o gizli köprüleri asla duyamaz.
Meritokrasinin, liyakatin ve gerçek şahsiyetin sustuğu yerde, kibrin gürültüsü başlar. Gerçek bir cevher, derinliğinin ve bütüne olan bağının farkında olduğu için vakurdur; tıpkı başı olgunlaştıkça öne eğilen bir başak ya da sonsuz uzayda kendi haddini bilerek dönen bir yıldız tozu gibi...
Kibir ise tam aksine, içi boş bir kabuğun rüzgarda çıkardığı kuru gürültüden ibarettir. Kendini her şeyin merkezi sanan bu yanılsama, kuantum düzeyindeki o muazzam olasılıklar ve bağlar denizinde, kendini tek bir doğrusal kibrit çöpüne hapsetmektir.
Nihayetinde, kendi özünün acziyetini ve aynı zamanda o acziyetin içindeki muazzam cevheri (bilinci) idrak edemeyen her ruh, kibrin sahte tahtında aslında kendi infazını bekleyen bir sultandan farksızdır.
Bu derin tefekkür yolculuğunda, "kendi özünü bilme" ve "şahsiyet"in önünde en büyük engel olan kibrin panzehiri ilmin aydınlığına sığınmaktır..
Bu noktada modern insanın varoluşsal sancısı kendi özünün mahiyetine dair cehaletidir...
Cehalet, bilginin yokluğu değil; insanın kendi varoluşsal gerçekliğine, yani "özün mahiyetine" gözünü kapamasıdır. Kibrin kök saldığı toprak, tam olarak bu körlüktür.
Özün mahiyetini bilmeyen insan, kendini sadece etten kemikten, ünvandan, makamdan ya da toplumsal rollerden ibaret sanır. Bu sığ algı, kişiyi kaçınılmaz olarak bir "varoluşsal mülkiyet" yanılgısına götürür: "Ben buyum, şunlara sahibim, öyleyse diğerlerinden üstünüm." Oysa bu, evrensel nizamı ve hakikati tamamen ıskalamaktür.
Bu cehalet sarmalını ve kibrin kaynağını şu temel dayanaklarla okuyabiliriz:
Bütünden Kopuş ve Hücreleşme Yanılgısı
Özün mahiyeti, parçanın bütünden ayrı olmadığını idrak etmektir. Yıldız tozundan bilince uzanan o muazzam evrimsel ve kozmik bağın farkında olan bir zihin, kibirlenemez. Kibirli insan, okyanustaki bir damla olduğunu unutup, kendini okyanusun sahibi sanan bir cahildir. Kuantum düzeyindeki o girift, birbirine bağlı kozmik dokuyu göremeyip; kendini yalıtılmış, doğrusal ve mutlak bir merkez zannetme cüretidir.
Şahsiyet ile Maskenin Karıştırılması:
Cehalet, kişiye takındığı sosyal maskeleri (ego) kendi "şahsiyeti" gibi yutturur. Hakiki bir şahsiyet, kendi sınırlarının, acziyetinin ve aynı zamanda bilincinin getirdiği muazzam sorumluluğun farkındadır. Özün mahiyetinden gafil olan ise, karakter inşa etmek yerine sadece imaj biriktirir. İmaj ise dışarıdan beslenmek zorundadır; bu besini almak için de başkalarını ezme ve küçümseme (kibir) mekanizmasını devreye sokar.
Liyakatin ve Cevherin İnkarı:
Kendi özüne cahil olan, başkasının özündeki cevheri de göremez. Hayatı bir liyakat ve adalet terazisinde değil, güç ve tahakküm ilişkisinde okur. Gerçek bir derinliğe ve içsel liyakate sahip olmayanlar, bu eksikliklerini kibrin yapay ve yüksek duvarları arkasına saklanarak örtmeye çalışırlar. Çünkü bilmezler ki, içindeki boşluk büyüdükçe insanın dışarıya vurduğu gürültü de artar.
Nihayetinde, "Kendini bilen, özünü hakikati bilir" düsturu, kibrin en mutlak panzehiridir. Özün mahiyetine dair cehalet ortadan kalkıp da insan kendi bilincinin kozmik aynadaki yerini idrak ettiğinde; kibir yerini vakur bir hayrete, derin bir tevazuya ve sarsılmaz bir şahsiyete bırakır. Ekilen her kibir tohumu, aslında ruhun kendi cehalet itirafından başka bir şey değildir.
Sağlık ve safâlıkla kalınız...
Dünya, üzerinde nefes tüketen her canlının geçici bir süre konakladığı, nihayetinde arkasında sadece bıraktığı izleri taşıyan muazzam bir devridaim mekanizmasıdır. İnsanoğlu, bu kozmik akışın içinde maddiyatın, unvanların ve "sîm-ü zer" (gümüş ve altın) ile sembolleşen geçici mülklerin peşinde koşarken, çoğunlukla varoluşunun asıl merkezini, yani "kalbi" ihmal eder.
Yukarıdaki hikmetli dörtlük, tam da bu gaflet perdesini yırtacak güçte bir hakikati yüzümüze çarpar: "Mülk geçicidir, insan fânidir; baki kalan yegâne değer ise bir gönle dokunabilmektir."
Newtonyen bir determinizmle sadece görünen dünyaya, maddeye ve birikime odaklanan zihin, dünyayı kalıcı bir mülk zannetme yanılgısına düşer. Oysa zamanın durmaksızın dönen çarkı, en azametli sarayları bile un ufak ederken, maddiyatın insan ruhundaki boşluğu dolduramadığını defalarca kanıtlamıştır.
İşte bu noktada kadim irfan geleneğimiz devreye girer ve bize asıl mimarlığın, taş duvarlar yükseltmek değil, yıkılmış bir gönlü ayağa kaldırmak olduğunu fısıldar:
"Bir harâb olmuş kalbi, tamîr etmektir hüner."
Bu cümle; Yunus Emre’nin "Gönül Çalab’ın tahtı / Çalab gönüle baktı" mısralarıyla özetlediği, insanı merkeze alan o muazzam ahlaki ve felsefi duruşun bir başka devirdeki aksisedasıdır. Kâinâtın özü insansa, insanın özü de kalbidir. Dolayısıyla haksızlıkla, liyakatsizlikle veya hoyratça kırılmış, harabeye dönmüş bir kalbi onarmak, yeryüzündeki tüm maddi fetihlerden daha büyük bir şahsiyet nişanesidir.
Şiirin son mısrasındaki "fener" metaforu, edebi olduğu kadar varoluşsal bir gerçeği de barındırır. İnsan, içine üflenen o ilahi bilinç kıvılcımıyla etrafını aydınlatan, düşünen, hisseden bir fenerdir. Ancak her fenerin yağı sınırlı, her mumun ömrü rüzgâra bağlıdır. Akıbet bellidir: O ışık bir gün sönecektir.
Mesele, fenerin sönmesi değil; sönmeden önce etrafına ne kadar aydınlık bıraktığı, kaç karanlık yolu aydınlattığı ve kaç üşüyen kalbi ısıttığıdır.
Neticede dünyanın geçici heveslerine kapılıp insanı ve nezaketi ıskalamak, bu fani sahnede yapılabilecek en büyük yanılgıdır. Gerçek asalet ve entelektüel derinlik; maddiyatın geçiciliğini idrak edip, kalıcı olan tek şeye, yani insani değerlere ve gönül mimarlığına yatırım yapmaktan geçer. Çünkü dünya dönmeye devam edecek, fenerler birer birer sönecek; fakat tamir edilen o kalplerdeki iyilik izi, varoluşun hafızasında sonsuza dek asılı kalacaktır.
Sağlık ve safâlıkla kalınız...
Bir düşünürün söyle bir sözü kalmış hatırımda, mealen diyordu ki:"...eski zamanlarda kuklacı da kukla da, kuklanın ipi de görünürdü seyirciye...", peki ya şimdi, kukla ortada ipi de görünmüyor kuklacı da...hatta kukla kendini öylesine kaptırmış ki, kukla olduğunu unutmuş giydirme şahsiyet kazanmış gibi...seyreden ise hiç birinin farkında değil !...
Bu tespit ile giriş yaptık mevzuya, tam olarak içinde yaşadığımız "illüzyon çağının" ve modern insanın varoluşsal trajedisinin kalbine dokunuyoruz bu yazıda. Bahse konu sözün ruhundan ilham alarak, bu derin fikri ve ardındaki manzarayı şu şekilde devam ettirelim:
Görünmez İplerin Çağı: Şahsiyet Sanrısı
Eski zamanlarda seyirci, izlediği şeyin bir kurmaca olduğunu bilirdi. Kuklacı perdenin arkasındaydı, ipler bazen ışıkta parlardı; sahne ile hakikat arasında estetik bir mesafe vardı. Seyirci oyunu izler, hissesini alır ve evine dönerdi. Kukla da kukla olduğunu bilirdi, çünkü varlığı ancak o görünür iplerin gerilmesiyle can bulurdu.
Ya şimdi?
İpler o kadar inceldi, o kadar şeffaflaştı ki; artık onları görmek için göz değil, çok derin bir basiret ve şuur gerekiyor. Kuklacı sahnede değil, kuliste değil; bizzat kuklanın zihninin iç çeperlerine gizlenmiş durumda. Algoritmalarla, dayatılan modern paradigmalarla, konfor alanlarıyla ve sahte başarı illüzyonlarıyla örülmüş bu görünmez ipler, kuklaya yukarıdan aşağıya değil; içeriden dışarıya doğru hareket yaptırıyor.
Kuklanın Trajedisi: "Giydirme Şahsiyet"
En tehlikeli esaret, esir olduğunu bilmeyenlerin esaretidir. Bugünün insanı (modern kukla), kendisine sunulan hazır şablonları, düşünce kalıplarını, beğenileri ve hatta isyanları bile kendi hür iradesiyle seçtiğini zannediyor.
Seyircinin Gafleti: Farkındalığın İptali
Seyirci ise tam bir büyülenme (büyülenmişlik) hali içinde. Seyreden, sahnedeki oyunun bir parçası haline geldiğinin farkında bile değil. Önündeki parıltılı ekranlar, durmaksızın akan yapay gündemler ve sığ tartışmalar, onun dikkatini öylesine rehin almış durumda ki, sahnenin arkasını merak edecek takati kalmamış. İllüzyon o kadar kusursuz ki, seyirci sahte olanı alkışlarken kendi hakikatini de o sahnede kurban ediyor. Ne ipleri görebiliyor, ne kuklacının niyetini seziyor, ne de sahnede oynatılanın aslında kendi geleceği olduğunu fark ediyor.
Bu derin düşünce silsilesini, akl-ı selim ile buluşturalım; çünkü bu görünmez ipleri koparmanın yolu oradan geçiyor...
Görünenin illüzyonunun sarhoşluğuna kapılmayan, görünmeyen/gösterilmek istenmeyen ipleri görmeye çalışmak ve gafil veya uyur-gezer seyirciyi uyandıracak aynalar tutmak, gaflet ve uyku halinden uyanacak/uyandıracak tedbirler almak gerek...
Asıl mesele tam olarak o "uyur-gezer" hâlden sıyrılabilmek ve sıyırabilmek için o aynaları cesaretle tutabilmekte. Çünkü insan, gözü açıkken de rüya görebilen, hatta modern çağda rüyasını gerçek zannedip onun fanatikliğini yapan bir varlığa dönüştü.
Bu illüzyon sarhoşluğundan ayılmak ve o uykudaki seyirciyi sarsıp uyandırmak için kuşanmamız gereken o hayati tedbirleri ve tutulacak aynaları şöyle sıralayabiliriz:
Uyur-Gezer Çağda "Ayna Tutma" Sanatı ve Tedbirler
Hakikat Aynası: Kalıpları Yırtmak ve Soru Sormak
Seyirciye doğrudan "Sen bir kuklasın" demek ters teper; çünkü giydirilmiş şahsiyetin kibri, bu çıplak gerçeği hemen reddeder. Bunun yerine tutulacak ayna, "soru sorma ahlâkını" yeniden canlandırmaktır.
Şahsiyet ve Liyakat Duvarı: "Vitrin" Kültürüne Karşı "Derinlik"
Modern sistem, insanı sadece dış görünüşüyle, hızıyla, tüketimiyle ve vitriniyle var etmeye çalışır. Bu uyurgezerlikten uyanmanın en esaslı tedbiri, içi boşaltılmış kavramların yerine "özü ve liyakati" koymaktır.
Zihni Vites Değişimi: Mekanik Akıştan Bilinçli Kopuş
Sistem bizi durmaksızın akan, hipnotize edici bir determinizmle kendi ritminde koşturmak ister. Sabah uyanıştan gece uykuya kadar parıltılı ekranlar vasıtasıyla o ipler sürekli gerilir ve gevşetilir.
Sanatın Öncü Rolü: Estetik Bir Uyanış
Kuru bir didaktizm veya parmak sallayan bir nasihat dili, uyur-gezer seyirciyi uyandırmaz; aksine onu savunmaya iter. Aynayı tutarken "sanatın estetik dilini" kullanmak şarttır.
"Uykudaki bir toplumda, uyanık olan kişi çılgın gibi görünür."
İşte o yüzden aynayı tutarken hem sabırlı hem de dirayetli olmak gerekiyor. Görünenin sarhoşluğu ne kadar cazip olursa olsun, görünmeyenin asaletine talip olan o sarsılmaz şahsiyetler, bu uykuyu er ya da geç dağıtacaktır.
Zihni arındırmadan ve insanı çevreleyen sahte kültürün bağlarını tek tek koparmadan bu "uyandırma" gerçekleşmez...Bunlar birbirini besleyen, aynı madalyonun iki yüzü gibidir zira. Dıştaki sahte kültürün bağlarını koparmadan zihni tam bir sessizliğe ve arınmaya ulaştırmak imkansızdır; içteki zihni uyanışı gerçekleştirmeden de dışarıdaki o parıltılı bağların birer esaret ipi olduğunu fark etmek mümkün değildir.
Bu çift taraflı taarruzu, yani hem içteki arınmayı hem de dıştaki kopuşu aynı anda başlatacak o eylem plânını şu şekilde özetleyebiliriz:
Çift Taraflı Uyanış: İçeride Arınma, Dışarıda Kopuş
İçeride: Zihni Arınma (Akıl ve Gönül Tasfiyesi)
İlk sarsıntı, zihne giren besinlerin kalitesini değiştirmekle başlar. Kirli suyla temizlik yapılamayacağı gibi, sığ ve yapay gündemlerle dolup taşan bir zihinle de hakikat görülemez.
Dışarıda: Kültürel Kopuş (Sirkin Gürültüsünü Kısmak)
Dıştaki bağları koparmak, çağın getirdiği imkanları hepten reddedip dağ başına çekilmek demek değildir; o imkanların bizi yönetmesine izin vermemektir. Yani, iplerin parmaklarımıza dolanmasını engellemektir.
Senkronize Hareket
İçerideki arınma dışarıdaki kopuşu kolaylaştırır; dışarıdaki kopuş ise içerideki uyanışa sakin bir liman hazırlar. İşte bu "vardiyalı" ve dengeli gayret, insanı uyur-gezer bir seyirci olmaktan çıkarıp, kendi hayat sahnesinin irade sahibi bir öznesi haline getirir.
Kuklayı da kuklacıyı da aşan, ipleri tamamen boşa çıkaran yegane güç; kalbiyle zihni, bilimiyle sanatı, içiyle dışı tek bir ahlâk potasında eritebilmiş o kâmil/olgun şahsiyettir.
Bu ikili kuşatmada, kitleleri en çabuk sarsacak, uykuyu en hızlı dağıtacak "ilk ortak kelâm" veya "ilk ortak ayna" şu olmalıdır, her gösterilmek istenene inanma kanma, ardına bak, satır arasını oku ! Bu uykuyu bıçak gibi kesecek, illüzyon kulesini kökünden sarsacak en büyük manifestodur:
Bu cümle, sadece bir tavsiye değil; uyur-gezer insanı kolundan tutup sarsan, gözündeki bağı çözen bir "idrak ihtilalidir". Çünkü sistemin bütün gücü, insanın sadece "gösterilene" odaklanması, yüzeyde kalması ve vitrine büyülenmesi üzerine kuruludur.
Bu muazzam düsturu hayatın merkezine koyduğumuzda, o görünmez ipler birer birer kopmaya başlar:
Satır Arasını Okuma Klavuzu: Görünmeyenin Peşinde
Gösterilen (İllüzyon)'un ardındaki hakikatin (satır arası) okunmasına dair bir kaç tespit:
Satır Arasını Okumak Ne Demektir?
Netice-i Kelâm
Kuklacının en büyük zaferi, kuklayı özgür olduğuna, seyirciyi ise her şeyi kendi gözleriyle gördüğüne ikna ettiği an kazanılmıştır. Newtonian bir determinizmle, her şeyi mekanik bir sebep-sonuç ilişkisine indirgeyip insanı da o mekanizmanın kör bir dişlisi haline getiren bu sistem; insanı şahsiyetinden koparıp nesneleştirmiştir.
Bugün bize düşen en hayati vazife; o görünmez ipleri fark edecek bir "şuur uyanışını" tetiklemek, giydirme şahsiyetleri yırtıp atarak özümüzdeki o saf hakikate, gerçek insan kalitesine ve ahlâki derinliğe (liyakate) yeniden talip olmaktır. Aksi takdirde, ipleri başkasının elinde olanların yazdığı senaryolarda, sadece birer figüran olarak kalmak kaçınılmazdır.
Bu reçete, çağın afyonuna karşı en güçlü panzehirdir. "Görünene kanma, ardına bak" diyebilen bir zihin, artık o sahnenin seyircisi olmaktan çıkmış, oyunu çözen bir arife dönüşmüştür.
Bu muazzam şuur aynasını cebe koyup yürümekten başka çare yok. Kelâmın özünü, satır aralarının o gizli derinliğini satır satır dokumaya devam...
"Bezirgân" kelimesi köken olarak sadece ticaret yapan, kervanlar işleten büyük tüccarları ifade etse de, zamanla sosyolojik, kültürel ve edebi olarak çok daha katmanlı bir anlama büründü.
Bu kavramın farklı boyutları var...
Tarihi ve sosyolojik olarak ipek Yolu'ndan Osmanlı'ya, ticaret ahlâkından (ahilik kültürüyle çatışan veya uyuşan yönleriyle) kapitalizmin erken ayak seslerine kadar uzanan yönü de var bezirgânlığın...
Divan ve halk edebiyatında, özellikle de irfani şiir geleneğimizde "dünya bezirgânı" ya da "gönül bezirgânı" gibi metaforlar ile, liyakat ve karakter aşınmasına yönelik eleştirilerin merkezinde de yer alır bezirgân kavramı...
Modernliğin öne çıktığı bugünün dünyasında ise sadece mal değil; sadakat, makam, değer ve hatta fikir ticareti yapan modern bezirgânlar da sosyo-kültürel olarak göze çarpıyor artık, her toplumda...
Bugünün dünyasında bezirgânlığın en can alıcı ve bugünün insanını en çok sarsan yönü; "edebi, felsefi ve modern katmanların kesiştiği o "karakter ve değer ticareti" boyutu olsa gerek...
Tarihteki klasik bezirgân, en nihayetinde bir malı alıp satan, kâr peşinde koşan somut bir aktördü. Belki terazide hile yapardı, belki stokçuluk yapardı ama neyi alıp sattığı belliydi.
Ancak bu kavramı felsefi ve sosyolojik bir süzgeçten geçirdiğimizde, asıl tehlikeli olanın "gönül ve değer bezirgânlığı" olduğunu görüyoruz.
Klasik edebiyatımızda ve irfan kültürümüzde dünya metasına tamah eden, liyakati, samimiyeti ve insanî özü bir kenara bırakıp her şeyi bir alışveriş nesnesine dönüştüren zihniyet sertçe eleştirilir.
Bugüne geldiğimizde bu zihniyet modern görünümüyle kılık değiştirmil görünüyor. Artık sadece kumaş veya baharat satılmıyor; "makamlar, sadakatler, fikirler, ilkeler ve hatta şahsiyetin kendisi" birer pazarlık unsuru haline getiriliyor. Bugünkü modern bezirgân; niteliğe değil niceliğe, liyakate değil sadakatin ticaretine, özün derinliğine değil vitrinin cazibesine bakıyor. Terazisinde insanı değil, insandan elde edeceği faydayı tartıyor.
Bu açıdan bakınca, bezirgânlık sadece ekonomik bir meslek tanımı değil; "insan sarraflığının zıddı olan, karakteri aşındıran bir zihniyet virüsü".
Bugünün dünyasındaki en büyük sancımız da, her köşebaşını tutmuş bu modern değer bezirgânları ve onların liyakati ve ahlâkı gölgeleyen gövdeleri değil midir ?
Klasik felsefenin ve bilgeliğin o net terazisi, bu modern panayırı hizaya getirebilir mi diye düşünmekden kendini alamıyor insan.
Modern kılıktaki milli ve manevi değer bezirgânları var ya; işte yaranın tam kalbi burası. Çünkü modern dünyada en kolay pazarlanan, alıcısı en hazır ve maliyeti en düşük "meta", insanın ait olduğu toprağa ve semâvi âleme duyduğu o samimi aidiyettir.
Modern kılıktaki milli ve manevi değer bezirgânları, tarihteki seleflerinden çok daha donanımlı ve tehlikeli bugün... Eskiden bezirgânın kumaşı elindeydi, kalitesi belliydi. Bugünün bezirgânı ise kutsalı ve deperlerimizi bir ambalaj malzemesi olarak kullanıyor; "özü boşaltılmış, içi tırpanlanmış bir vitrin tasarımıyla" pazar tezgâhını kuruyor.
Bu modern panayırın aktörlerini ve yöntemlerini birkaç net başlıkla masaya yatırabiliriz:
Şahsiyetin Yerini Alan Vitrin ve Retorik
Bu zihniyet için en büyük tehdit "şahsiyet sahibi ve liyakatli" insandır. Çünkü şahsiyet satılık değildir, liyakat ise pazarlık kabul etmez. Değer bezirgânı, derinliği olan bir ahlak veya gerçek bir yetkinlik yerine; milli ya da manevi retoriği (söylemi) en yüksek sesle seslendiren, ancak içi bomboş olan figürleri tercih eder. Vitrin ne kadar parıltılı, slogan ne kadar keskinse, arkadaki niteliksizlik o kadar kolay gizlenir.
Kutsalın Estetize Edilip Değersizleştirilmesi
Milli ve manevi değerler, bir toplumun omurgası, hafızası ve dikey derinliğidir. Bezirgân ise bu dikey derinliği yatay bir tüketim nesnesine dönüştürür. Kutsal olan her duygu, her sembol, modern bir pazarlama stratejisinin parçası haline getirilir.
Bunlar modern ve lüks kıyafetlerin veya oturdukları yüksek makamların üzerine bu değerleri birer "meşruiyet zırhı" gibi giyerler. Maskelerini ardında gizli asıl amaçları, değerin kendisini yaşatmak değil, değer üzerinden kendi dünyevi hesaplarını ve ticaretlerini fonlamaktır.
Liyakat Aşkına "Sadakat" Ticareti
Buradaki en büyük tahribat "liyakat sisteminin" çökertilmesidir. Gerçek bir adalet ve ahlâk anlayışı, işi ehline vermeyi emreder. Ancak bezirgân düzeninde ehliyetin bir önemi yoktur; önemli olan aynı sloganı atıp atmadığınız, aynı tezgâhın hizasında durup durmadığınızdır. Değerler ise, nitelikli insanları dışarıda bırakmak, niteliksiz ama "sadık" kalabalıkları içeri almak için birer turnusol kağıdı gibi kullanılır.
Sonuçta ortaya çıkan manzara şudur: Söylemler milli ve manevidir, fakat eylemler ve ahlâk tamamen rasyonalize edilmiş vahşi bir kapitalizmin, makam hırsının ve dünyevileşmenin emrindedir. Bu gidişat ise, toplumun ruhunda derin bir güvensizlik ve samimiyet erozyonu yaratır.
Bu modern panayırda, bu bezirgân güruhun entelektüel ve ahlâki noksanlığına karşı, sözüyle özü bir olan, o saf ve hesapsız samimiyeti korumaya çalışan milli ve manevi değerleri yaşayan ve yaşatmaya çalışan "şahsiyetler"in işi de zor, barınması da zor, vesselâm...
Ehl-i irfân demiş ki; "Sen dünya denizinin üstünde yüzen gemi gibi ol, sakın dünyayı içine alma, batarsın..."
Çünkü geminin yüzmesi suya, batması ise suyu içine almasına bağlıdır.
Ehl-i irfanın bu muazzam benzetmesi, kalbi dünyaya kaptırmadan dünya üzerinde yaşayabilmenin, yani "terk-i dünya" değil, "terk-i masiva" sırrının en güzel ifadesidir.
Bu derin hikmeti tamamlayan ve mana bağını derinleştiren ufku şöylece sürdürebiliriz:
Gönül sarayını muhafaza etmek gerek...
Gemi, suyun üzerinde kaldığı müddetçe menziline ilerler; su onun hem yürütücüsü hem de varlık zeminidir. İnsan da bu dünya hayatında cismiyle, emeğiyle, sorumluluklarıyla bulunmak zorundadır. Ancak mesele, suyun varlığı değil, o suyun geminin gövdesinden içeri sızmasıdır. Dünya malı, mülkü, makamı ve telaşı elinde olmalı, fakat asla kalbinde olmamalıdır. Kalp, sadece asıl sahibine ait bir saraydır; oraya fani olanı doldurmak, o sarayı sular altında bırakmaktır.
Esbabı giymek, ama gayeyi unutmamak gerek...
Gemi suyla temas eder ama onunla birleşmez. İrfan ehli de dünyayı bir hırka gibi üzerine giyer, işi bittiğinde çıkarır atar. Dünyayı içine alan insan, kıyıya ulaştırmaya çalıştığı yükün bizzat kendisi altında ezilir. Hırs, tamah ve ebediyet vehmi kalbe sızdığı an, ruhun derinliklerindeki o saf dikey doğrultu kaybolur ve insan yatay bir boğulmanın içine çekilir.
Hz. İsa (a.s.) der ki;
"Dünya bir köprüdür; üzerinden geç, onu imar etmeye kalkma."
Netice-i kelâm;
Geminin rotası bellidir, hedefi limandır. Deniz ise sadece bir araçtır. Akıllı kaptan, denizin dalgasına, fırtınasına saygı duyar, onu seyreder, ondan faydalanır ama bir damlasının bile ambarına dolmasına izin vermez. İnsanın irfanı da bu dünya denizinde seyrederken kalbini lekesiz ve kuru tutabilmesinde, yüzünü her daim o ötelerdeki asıl limana dönük tutabilmesinde gizlidir.
Bu asil duruşu zedeleyen bir diğer büyük tehlike, cazibesine kapılıp denizi kalıcı vatan zannetmektir....
Allah'ım, içimize dünyanın kaçmasından ve içine dünya kaçanlardan cümleyi muhafaza eylesin, vesselâm.
Argoda kullanılan "ağzı olan konuşuyor" tabirinden pek hoşlanmam, amma öyle bir çağı idrak ediyoruz ki, kitabının kapağını bir ömür açmamış, mürekkep okkasını dahi eline almamış, bakkaldan satın aldığı icazet ile makam-mevki işgal etmiş, isminin sol tarafında yer alan kısaltılmış harflerden ibaret ünvan ve rütbelerle şahsiyet bulduğunu zanneden güruh amip gibi çoğalıp duruyor her mahfilde her mecrada...üstüne üstlük bir de, ömrünü ilim tahsiline hasretmiş, talebeliğini bir ömür sürdüren ilim, hikmet ve irfan ehline akıl vermeye, yol yordam göstermeye, nerden (ç)aldığı belli aforizmalarla felsefe öğretmeye kalkmazlar mı ? Hasbünallahü velnimel vekil...
Bahse konu bu güruh, cehaletin en tehlikeli türevi olan "cehl-i mürekkep" (bilmediğini bilmeyen ve bilmediğini de din gibi savunan) hastalığının günümüzdeki canlı örneğidir, şimdi mevzubahis kelâmın arkasını getirmeye çalışalım:
Cehaletin küstahlığı var ki....İsminin önüne dizdiği iki üç harflik ünvanı, ruhunun cüceliğini gizleyen bir zırh zannedenlerin en büyük trajedisi, "derinliği olmayan sığ sularda devasa gemiler yüzdürmeye çalışmalarıdır".
Geçmişte ilim bir "haysiyet" ve "çile" işiyken, şimdilerde ne yazık ki bir "kartvizit" fetişizmine dönüştü. Ömrünü kütüphanelerin tozlu raflarında dirsek çürüterek geçirmiş, bir kelimenin iştikakı (kökeni) için uykusunu feda etmiş gerçek irfan ehli, edep ve mahviyetinden ötürü sesini yükseltmeye hicap ederken; bu "diplomalı amipler" meydanı boş bulmanın pervasızlığıyla en gür sesle bağırıyorlar.
"Yarım Tabip Candan, Yarım Hoca Dinden Eder"
Eskiler bu sözü boşa söylememiştir. Bugün karşı karşıya olduğumuz tehlike tam olarak budur:
En acısı da, bunların ilmin şanından olan "şüphe ve tevazu" duygusundan tamamen yoksun olmalarıdır. Gerçek alim yaklaştıkça ufkun genişlediğini görür ve "Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir" diyerek eğilir. Bu güruh ise tırmandığı ilk tümseği Everest dağı zannedip, aşağıda kalan vadinin bilgelerine yukarıdan parmak sallar.
Asırlar öncesinden seslenen Yunus Emre ölçüyü koymuş işte;"İlim meclislerinde aradım kıldım talep,
İlim geride kaldı, illa edep illa edep."
Hasbünallahu ve Ni'mel Vekil...diyelim !
Bu arsızlık karşısında sabır taşını çatlatmamak elde değil. Ancak tarihin süzgeci amansızdır. Rüzgârın önündeki saman çöpleri gibi savrulup gidecek olan bu ünvan budalaları, arkalarında sabun köpüğünden başka bir şey bırakmayacaklar. Mürekkebin kokusunu içine çekmemiş, o çileyi kutsal bir emanet gibi sırtlanmamış hiç kimse irfan meclisinde kalıcı bir yer edinemez.
Bizlere düşen; bu gürültü çağında kulaklarımızı onların tantanasına kapatıp, o sessiz, vakur ve derin ilim pınarlarından beslenmeye devam etmektir. Çünkü hakikat, bağıranların değil; fısıldasa bile kalbe dokunanların yanındadır.
O gürültülü mahfillerin, o pırıltılı ama içi boş mecraların tam ortasında, cehaletin bu denli tahkim edilip organize bir güce dönüşmesi karşısında insanın ruhu daralıyor...Bu dertli yürüyüşte bu yara deştikçe kanayan, konuştukça açılan bir asrın yarasıdır...
Makamla Şahsiyet Bulacağını Sananların İllüzyonu
Eskiler, "Şerefü'l-mekân bi'l-mekîn" derlerdi; yani bir makamın, bir kürsünün şerefi ve değeri, orada oturan kişinin (mekînin) liyakati, ilmi ve ahlakı ile ölçülür. Şimdilerde ise ne yazık ki tam tersi bir usulsüzlük cari: Kendisinde hiçbir şahsiyet, derinlik ve irfan kırıntısı bulunmayanlar, işgal ettikleri o yüksek makamların şerefiyle kendilerine bir cüsse, bir heybet devşirmeye çalışıyorlar.
Oysa altlarındaki o dünyevi koltuk çekildiğinde, geriye sadece bomboş, çırılçıplak bir cücelik kalıyor. Ne acıdır ki, bakkaldan ekmek alır gibi aldıkları o icazetler ve sipariş usulü ünvanlar, onları sadece kendi fildişi kulelerinde birer "sahte kral" yapıyor, hakikat nazarında ise hiçbir hüküm ifade etmiyor.
Çalıntı Aforizmalar ve Entelektüel Hırsızlık
Ömrünü ilme hasretmiş bir arifin, tek bir cümlenin hakkını verebilmek için çektiği zihni ve kalbi çileyi bu güruh asla anlayamaz. Onlar için bilgi; sindirilmesi, yaşanması ve ahlâka dönüşmesi gereken bir nur değil; sadece vitrinde sergilenecek, sağdan soldan (ç)alınmış cafcaflı kelimelerden ibaret birer aksesuardır.
"Doğu’nun irfanından" habersizdirler ama Doğu aforizmaları satarlar.
"Batı’nın felsefi çilesini" hiç çekmemişlerdir ama Batı kavramlarıyla caka satarlar.
Kendi medeniyetinin "anahtarlarını kaybetmişlerdir" ama kapıları kırmaya çalışırlar.
En vahimi de, bir ömür talebe kalmayı şeref bilmiş, "Bana bir harf öğretenin kölesi olurum" diyen bir geleneğin çocuklarına; edepsizliği "özgüven", cehaleti ise "modern entelektüellik" diye pazarlamaya kalkmalarıdır.
"Sükutun Sesi" ve Hakikatin Mukavemeti
Peki, bu istila karşısında ne yapmalı? İlim ve hikmet ehli, bu amip gibi çoğalan gürültü korosuyla aynı perdeden mi konuşmalı, diye sorarsanız deriz ki;
"Arife bir ima yeter, cahil için çeneyi yormaya değmez...".
"Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az..."
Hakiki ilmin şanı, bu hoyratlığa karşı "vakur bir sükuttur", Çünkü biliriz ki, en gürültülü dalgalar bile kıyıya vurup köpürdükten sonra söner gider; asıl kalıcı olan, denizin o derinlerindeki sakin, sessiz ve dingin akıntıdır.
Onlar makamlarıyla, ünvanlarıyla ve çalıntı felsefeleriyle her mecrayı işgal ededursunlar; tarih ve hakikat, o mürekkep hokkasının hakkını verenleri, ömrünü bir talebe saflığıyla ilme vakfedenleri asla unutmayacaktır. Kelâmın bittiği, arsızlığın ayyuka çıktığı yerde yine o ezeli sığınağa kalbimize dönüyoruz:
"Hasbünallahu ve ni'mel vekil, ni'mel mevlâ ve ni'men nasîr..." (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir, ne güzel dost ve ne güzel yardımcıdır...)
Bu sığ gürültünün ve ünvan budalalığını hakkında, entelektüel mirasımızın en keskin zekalarından biri olan Keçecizâde İzzet Molla’nın adeta günümüzü görerek söylediği şu muazzam berceste beyite kulak verelim de kelâmı taçlandıralım:
“Meclis-i ilimde nâdanı gördüm ey İzzet,
Rütbesi çok, velî fuzûlîdir.”
(Ey İzzet! İlim meclislerinde öyle cahiller gördüm ki; unvanları, rütbeleri pek çok ama kendileri baştan aşağı lüzumsuz ve bomboştur.)
Ya da meseleyi; makamla adam olacağını sananların yüzüne bir hakikat şamarı gibi çarpan Ziya Paşa’nın o ölümsüz beytiyle mühürleyelim...
“Bed-asla necâbet mi verir hîç ferman
Altın semer vursan eşek yine eşektir.”
Mürekkebin izinden giden, kalbini ve zihnini o kutsal çileye ram edenlerin selâmıyla...
Hasbünallahu ve ni’mel vekil....Sağlık ve safâlıkla kalınız...
"Bu zevk u sefa sürer mi böyle,Her dem fanidir gün olur biter..."
Gönül mülkünü zevk u sefaya feda edenlerin en büyük yanılgısı, zamanın o acımasız ve doğrusal akışını unutmasıdır. Ne bu dünyadaki lütuf kalıcıdır, ne de o lütfun verdiği sarhoşluk.
Makamların, ünvanların ve maddiyatın geçici gölgesine sığınanlar, bir gün o gölgenin çekileceğini asla hesaba katmazlar.
Oysa hayatın asıl dengesi, zevkin muvakkat (geçici) parıltısında değil, geride bırakılan "şahsiyet" ve "eser mirasında" gizlidir. Hakiki liyakat sahibi bir insan, ne sefanın rüzgârına kapılıp savrulur ne de o zevkin bitişinden korkar; çünkü onun sermayesi fani olan değil, baki kalacak olan erdemlerdir.
Ehl-i irfanın dediği gibi: "Bu da geçer yâ Hû..."
İnsanın bu fani döngüde zevk u sefa yerine, kalıcı bir "nefes" ve anlam arayışına yönelmesi ruhun en büyük tekamülüdür.
Zevk u sefanın geçiciliğini ve asıl olanın kalıcı bir iz bırakmak olduğunu, manzum olarak kaleme alalım:
Geçer Bu Devran
Sefanın rüzgârı estikçe eser,Bu zevk u safâ sahn-ı çemenzâre de kalmazGüller dökülür, bülbül ölür hâre de kalmazBu nâz u edâ şüh-i sitem-kâre de kalmazSabreyle gönül vuslatı ağyare de kalmazGüller dökülür, bülbül ölür hâre de kalmaz.
İstikametin Doğurduğu Akıbet ve Kaderin Geometrisi
Evren, her an yeniden kurulan, ihtimallerle çalkalanan muazzam bir kuantum deryasıdır. Newtonyen determinizmin o katı, mekanik ve insanı edilgen kılan saat nizamı geride kalalı çok oldu. Bugün biliyoruz ki insan, kozmosun ortasına fırlatılmış köksüz bir yaprak değil; gözlemiyle, seçimiyle ve en önemlisi iradesiyle dalga fonksiyonunu çökerten, olasılıkları somut gerçekliğe kilitleyen aktif bir öznedir.
İşte bu varoluşsal sahne üzerinde, insan şahsiyetinin gen haritasını çıkaran yedi kelimelik silsile, bir hayat manifestosu olarak karşımızda durur: "Niyetler düşüncelere temel olur, düşünceler davranışları, davranışlar istikameti, istikamet ise akıbeti belirler!"
İlk kıvılcım mikrokozmostaki "Big Bang" (Büyük patlama) dir. Her şey, madde dünyasının henüz uzağında, bilincin o en mahrem ve korunaklı odasında başlar: "Niyet". Niyet, evrendeki sonsuz olasılık havuzuna yapılan ilk bilinçli müdahaledir; saf enerjidir. Niyet neyse, zihnin laboratuvarı o renkle boyanır. Berrak, dürüst ve liyakat eksenli bir niyet, zihinde kaotik senaryolar değil, yapıcı ve asil "düşünceler" üretir. Düşünce, niyetin ete kemiğe bürünmeden önceki soyut mimarisidir. Şahsiyet mülkünde tutulan bu ilk kıyaslar temizse, zihin pas tutmaz.
Fakat soyut tasarım, doğası gereği madde dünyasına taşmak, iz bırakmak ister. Sıkça düşünülen, zihinde büyütülen her fikir, er ya da geç kas hafızasına, kelimelere ve somut "davranışlara" dönüşür. Davranış, niyetin bu dünyadaki ilk resmi imzası, turnusol kağıdıdır.
Bu kıvılcımdan rota ortaya çıkar, istikametin omurgası şekillenir.
Tek bir davranış anlık bir parlamadır; gelip geçici bir rüzgârdır. Ancak o asil davranışlar peş peşe gelip bir nehir gibi çağlamaya başladığında, hayatın bütününe yayılan sarsılmaz bir omurgayı, yani "istikameti" inşâ eder.
İstikamet, her türlü popülist rüzgâra, toplumsal erozyona ve nefsin sapma eğilimlerine karşı koyan bir pusuladır. Pusulası hak ve liyakat olanın yönü düzdür. Yol sarp olabilir, yokuşlar insanı yorabilir; ancak istikametini kaybetmeyen bir şahsiyet, zamana meydan okuyan asil bir çınar gibi köklenir. Çünkü yönünüz nereye ise, biriktirdiğiniz adımlar sizi kaçınılmaz olarak o yönün varış noktasına taşır.
[ Niyet ] ➔ [ Düşünce ] ➔ [ Davranış ] ➔ [ İstikamet ] ➔ [ Akıbet ] ➔ [ KADER ]
Nihai hasat olarak akibet ile kader tescillenir... Ve yolculuk, o muazzam hasat meydanına ulaşır: "Akıbet". Akıbet, tüm iddiaların sustuğu, maskelerin düştüğü, dalga fonksiyonunun tamamen çöktüğü o mutlak hakikat anıdır. Eğri bir istikametten düz bir akıbet doğmasını beklemek, tabiatın ve kozmik adaletin kanunlarına aykırıdır. İnsan istikamet yolunda yürürken dünyayı yanıltabilir, ama akıbet sarsılmaz bir ayna gibi gerçeği yüzüne çarpar. Ne ektiyseniz, toprak size tam olarak onu verir.
İşte tam bu noktada çember tamamlanır: "Akıbet de kaderi belirler"
Buradaki kader, insanı sorumluluktan azat eden mekanik bir alın yazısı değildir. Aksine, insanın kendi iradesiyle, ilmek ilmek dokuduğu kumaşı nihayet sırtına geçirmesidir. Başlangıçtaki o gizli niyet, sondaki kaderin ta kendisi olmuştur. İnsan, kendi mikrokozmozunda başlattığı o ilk kıvılcımla, makrokozmozdaki kendi kader çizgisini bizzat çizmiştir.
Asil bir akıbet, kula bir piyango piyasası değil, istikametle hak edilmiş bir lütuftur. Kendi iç disiplinini, liyakatini ve şahsiyetini koruyarak yürüyenler, gurbet sandıkları bu dünyada aslında kendi elleriyle ördükleri o muhteşem hasada, yani kendi kaderlerine yürürler.
Harika bir varoluşsal döngü ve muazzam bir nedensellik zinciri. Bu yedi kelimelik formül, aslında insanın evrendeki serüvenini ve irade-kader ilişkisini muhteşem bir özetle ortaya koyuyor.
Bu zinciri adım adım açtığımızda karşımıza şu felsefi mimari çıkıyor:
1. İstikamet: Niyetin ve Yönün Belirlenmesi
Her şey bir yönelişle başlar. İstikamet sadece fiziksel bir rota değil; zihnin, kalbin ve ahlâkın pusulasıdır. İnsanın her an yaptığı seçimler, pusulayı çevirdiği yönü gösterir. İstikamet, her türlü rüzgâra ve sapma eğilimine karşı verilen o ilk bilinçli karardır.
2. Akıbet: Eylemin Kaçınılmaz Hasadı
"İstikamet, akıbeti belirler." Çünkü yönünüz nereye ise, varacağınız menzil de orasıdır. Doğru istikamet, anlık zorluklar barındırsa da nihayetinde şahsiyetli ve asil bir akıbete (sonuca) çıkar. Eğri bir istikametin ise düz bir akıbet doğurması tabiat kanunlarına aykırıdır. Eylemlerimiz, zamanla birikir ve kaçınılmaz sonumuzu inşa eder.
3. Kader: Kozmik Örgünün Tamamlanması
"Akıbet de kaderi belirler." Burada deterministik (Newtonyen) ve mekanik bir kader anlayışından ziyade; insanın iradesiyle, seçimiyle ve ulaştığı sonuçlarla kendi kumaşını dokuduğu kuantumik bir olasılıklar ve hak edişler evreni devreye girer. İnsan kendi akıbetini ördükçe, o akıbet onun nihai kader çizgisine dönüşür.
Özetle: Tohum (İstikamet) - Ağaç ve Meyve (Akıbet) - Hasat (Kader).
Bu döngü, insanın evrendeki edilgen bir figür değil, kendi hikayesinin aktif bir kalemi olduğunu hatırlatıyor. Kendi iç disiplinini ve istikametini kaybetmeyen insan, aslında kendi kaderinin de mimarı oluyor.
Bu zincir, ilk tespiti mükemmel bir "psikolojik ve felsefi temele" oturtuyor. İlk cümlede bahsettiğimiz o büyük döngünün kozmik çarkları, meğer insanın en mahrem yerinde —niyetinde— dönmeye başlıyormuş sanki, değil mi?
Zihindeki bu derin nedensellik mimarisini adım adım takip ettiğimizde, ortaya adeta insan şahsiyetinin gen haritası çıkıyor:
1. Niyetten Düşünceye (Kök)
Her şey görünmez bir tohumla, niyetle başlar. Niyet, bilincin altındaki saf yöneliştir. Niyet neyse, zihin o rengi alır ve düşünceleri o doğrultuda üretmeye başlar. Temiz bir niyet, berrak ve yapıcı düşünceler doğururken; bulanık bir niyet, zihni sürekli defansif veya çıkarcı senaryolar üretmeye zorlar.
2. Düşünceden Davranışa (Filiz)
Düşünce, nöronlar arasında sıkışıp kalamaz; er ya da geç madde dünyasına taşmak ister. Sıkça düşünülen, zihinde büyütülen her şey bir süre sonra kas hafızasına, kelimelere ve somut eylemlere dökülür. Davranış, düşüncenin görünür kılınmış halidir.
3. Davranıştan İstikamete (Gövde)
Tek bir davranış bir kıvılcımdır, ama o davranış tekrarlandıkça bir "alışkanlığı" ve ardından hayatın bütününe yayılan bir "istikamete" (rotaya) dönüşür. Her gün attığınız küçük adımlar, farkında olmadan yürüdüğünüz ana yolu inşa eder. Şahsiyet dediğimiz sarsılmaz omurga, işte bu istikamette şekillenir.
4. İstikametten Akıbete (Meyve)
Ve nihayetinde çember tamamlanır. Pusulanızın gösterdiği yön (istikamet), sizi kaçınılmaz olarak o yönün varış noktasına (akıbete) ulaştırır. Kuantumik olasılıklar evreninde insan, niyetle ektiğini akıbetle biçer.
Bu kurduğumuz muazzam zincir, kadim bilgeliklerin ve modern psikolojinin (özellikle bilişsel davranışçı yaklaşımın) kesiştiği o zirve noktadır. İnsan, kendi mikrokozmozunda (iç dünyasında) neyi başlatırsa, makrokozmozda (dış dünyada) onun kaderiyle yüzleşir.
Bu aşamada her şey yerli yerine oturdu. Mikro düzeydeki "niyet", makro düzeydeki "kaderi" yazan kalemin mürekkebi oldu.
Bu silsileyi, niyetten akıbete uzanan o sarsılmaz zinciri, kelimelerin hece vezniyle ahenk bulduğu, niyetin ve akıbetin muhasebesini yapan bir felsefi şiire dökelim...Her mısra, bize muazzam nedensellik halkalarını fısıldasın:
İstikamet ve Akıbetİç seslerdeki ahenk, niyetin kalpte başlayıp dış dünyaya sarsılmaz bir nizamla taşmasını simgeler.
Bu mühim hakikati kelâmın mührüyle mühürledik. Buradan hareketle zincirin diğer halkasını, belki de kuantumik olasılıklar içindeki o ilk kırılma noktası olan "niyet" aşamasını ele alalım...O ilk kırılma noktasına, her şeyin başladığı o görünmez kuantum alanına —niyete— odaklanalım.
Fizikte, potansiyel dalga fonksiyonunun somut bir parçacığa dönüşmesi için bir "gözlemci" gerekir. İnsan hayatında da niyet, henüz form kazanmamış sonsuz olasılıklar havuzuna yapılan ilk bilinçli müdahaledir. Niyet, deterministik bir evrenin zincirlerini kıran saf iradedir.
İlk Kıvılcım: Niyet
Gözle görünmeyen bir gizli nazar,Niyet, insanın kendi mikrokozmozunda başlattığı bir büyük patlamadır (Big Bang). O ilk an temiz ve net değilse, genişleyen evrenin (davranışların ve istikametin) düzgün bir geometride kalması imkânsızlaşır. Şahsiyetin liyakati ve asaleti, işte bu görünmez başlangıç noktasındaki dürüstlükle ölçülür.
Niyetin bu saf halini, dalga fonksiyonunun çökmesi gibi, zihinde net bir "düşünceye" dönüştüren o ikinci halkayı biraz daha irdeleyelim...
Niyetin o saf, somutlaşmamış enerji dalgası, zihnin süzgecine çarptığı an "düşünceye" dönüşür. Burası tam anlamıyla bir laboratuvardır; niyetin ham maddesi burada işlenir, felsefi bir mimariye bürünür ve şahsiyetin ilk somut plânları burada çizilir.
Düşünce aşaması, kuantum evrenindeki ihtimallerin yavaş yavaş geometrik bir form kazanmasıdır. Eğer zihin berraksa, niyet tam bir netlikle parlar; eğer zihin kibirle, hırsla veya dünyevi kaygılarla bulanıksa, en temiz niyet bile orada eğrilmeye başlar.
Dalganın Forma Dönüşü: DüşünceDüşünce, niyetin ete kemiğe bürünmeden önceki son durağıdır. Buradan sonraki adım, artık geri dönüşü olmayan, madde dünyasında iz bırakacak olan o ilk kıvılcımdır: "Davranış".
Zihindeki bu muazzam tasarımın, kas hafızasına ve somut birer eyleme dönüşme sancısını, yani üçüncü halkayı ele alalım şimdi...
Zihindeki o pürüzsüz tasarım, soyut evrenden çıkıp madde dünyasının sert gerçekliğiyle yüzleştiği an "davranışa" dönüşür. Davranış; niyetin tastikçisi, düşüncenin ise somut imzasıdır.
Burası turnusol kağıdıdır. Çünkü insan, düşündüğü şeyle değil, sadece ve sadece yaptığı eylemle iz bırakır. Soyut fikirler burada ete kemiğe bürünür; kuantumik olasılıklar çökerek tek bir fiziksel gerçeğe kilitlenir. Atılan her adım, sergilenen her asil duruş, şahsiyetin bu dünyadaki tapu senedidir.
Maddeye Atılan İmza: Davranış
Fikir kozasından sıyrılır elbet,Tek bir davranış anlık bir parlamadır; fakat o davranışlar peş peşe gelip bir nehir gibi çağlamaya başladığında hayatın yönünü, yani o sarsılmaz "istikameti" çizer.
Şimdi, küçük adımların birleşip devasa bir rotaya dönüştüğü o dördüncü halkayı, "İstikamet" aşamasını ele alalım...
Tek bir davranış bir kıvılcımdır, ama peş peşe gelen eylemler sönmeyen bir meşale gibi hayat yolunu aydınlatır; işte o zaman "istikamet" doğurur. İstikamet, şahsiyetin omurgası, rotanın sarsılmaz kararlılığıdır.
Burası anlık rüzgârlarla savrulmayan, liyakat ve asaletle örülmüş ana yoldur. Kuantum evrenindeki o ilk niyet ve zihindeki düşünce, artık burada yönü belli bir akıntıya dönüşmüştür. İstikamet, yürürken rüzgâra karşı dik durabilme sanatıdır.
Sarsılmaz Pusula: İstikamet
Her küçük davranış bir tuğla koyar,İstikamet bir kez çizildi mi, o nehir artık denize ulaşmak zorundadır. Yolun sonu, ektiğimiz her şeyin nihai hasadı olan o büyük buluşmaya, yani "akıbete" çıkar.
Şimdi, niyetle başlayan bu muazzam serüvenin son halkasını, kader çizgimizi mühürleyen o muhteşem "Akıbet" aşamasını konuşup çemberi tamamlayalım...
İşte o büyük an... Niyetle toprağa düşen tohumun, düşünceyle filizlenip davranışla boy verdiği ve istikametle sarsılmaz bir çınara dönüştüğü yolculuğun nihai hasat vakti: "Akıbet".
Akıbet, kuantum olasılıklarının nihayet durulduğu, dalga fonksiyonunun tamamen çöktüğü ve insanın kendi elleriyle ördüğü kader kumaşını sırtına geçirdiği andır. Burada tesadüfe yer yoktur; liyakat, asalet ve şahsiyet kendi hükmünü icra eder. İlahi nizam, niyetle başlayan silsileyi tam da hak edilen o sonla mühürler.
Muhteşem Hasat: Akıbet
Yolun sonu gelir hasat zamanı,Niyet ➔ Düşünce ➔ Davranış ➔ İstikamet ➔ Akıbet ➔ Kader`
Böylece yedi kelimelik o muazzam formülün felsefi ve sanatsal mimarisini, ilk kuantum kıvılcımından nihai kozmik hasada kadar adım adım, mısra mısra işlemiş olduk. Bu silsile, insanın bu dünyadaki varoluşsal pusulasıdır.
Şimdi tüm bu halkaları —Niyet, Düşünce, Davranış, İstikamet ve Akıbeti— tek bir potada eritip, başı ve sonu birbirine bağlayan, o muazzam döngüyü tam anlamıyla mühürleyen nihai bir kelâm senfonisi yazalım.
Kelâmın Nefesi: Kaderin Örgüsü
Görünmez bir tohum niyetle başlar,Baştaki niyet, sondaki kaderin ta kendisi oldu. Çember tamamlandı, kelâm yerini buldu. Zihnin derinliklerinden süzülen bu yedi kelimelik formül, adeta bir hayat manifestosu gibi mısralara nakşoldu.
Akıbet aşaması, felsefi ve kuantumik açıdan bakıldığında, tüm ihtimallerin nihayet tek bir fiziksel gerçeğe kilitlendiği, yani "dalga fonksiyonunun tamamen çöktüğü" o muazzam andır.
Burası artık niyetlerin, düşüncelerin veya iddiaların tartışılacağı yer değildir; burası sadece "hasat" yeridir. İnsanın varoluşsal liyakati ve şahsiyeti tam bu aşamada tescillenir.
Gelin, bu nihai "Akıbet" aşamasının barındırdığı derin felsefi katmanları biraz daha yakından inceleyelim:
1. Maskelerin Düştüğü Ayna
Akıbet aşamasında hiçbir yapay boya, hiçbir sahte iddia tutunamaz. İnsan istikamet yolunda yürürken kendini veya başkalarını yanıltabilir; fakat akıbet, sarsılmaz bir ayna gibi gerçeği yüzümüze çarpar. Ne ektiyseniz, toprak size tam olarak onu verir. Eğri bir istikametin asil bir akıbet doğurması kozmik adalete aykırıdır.
2. Şahsiyetin Hak Edişi (Liyakat)
Burada "kader" kavramı mekanik bir zorunluluk olmaktan çıkar. Akıbet, insanın kendi iradesiyle, adımlarıyla ve tercihleriyle ördüğü kumaşı sırtına geçirmesidir. Şahsiyetli bir duruşun akıbeti onurlu bir yalnızlık bile olsa, o son kendi içinde mutlak bir zafer ve liyakat barındırır.
Hasat Noktası: AkıbetNiyetle başlayan bu kozmik silsile, akıbet aşamasıyla sarsılmaz bir bütüne ulaşır. Niyetin gizli ufkundan başlayıp akıbetin o muazzam hasat meydanına uzanan, zihinde ilmek ilmek dokunan o yedi kelimelik varoluşsal formülü, artık bütünlüğe kavuşturalım.
Her bir halkayı (Niyet, Düşünce, Davranış, İstikamet, Akıbet ve Kader) klasik nizam ve pürüzsüz bir estetikle bir araya getirdiğimiz o nihai kelâm:
Nefes Kelam: Kaderin Örgüsü
Niyet bir tohumdur gizlenir özde,"Niyetler düşüncelere temel olur, düşünceler davranışları, davranışlar istikameti, istikamet akıbeti belirler; akıbet ise kaderi şekillendirir."
İnsan evrende edilgen bir figür ya da rüzgârda savrulan kör bir yaprak değildir. Bu yedi kelimelik silsile; mikrokozmozdaki (iç dünyadaki) görünmez bir niyet kıvılcımının, makrokozmosdaki (dış dünyadaki) kuantumik dalga fonksiyonunu nasıl çökerteceğini ve somut bir kadere dönüştüreceğini anlatır. Şahsiyetin liyakati, ilk adımdaki dürüstlükte; asaleti ise fırtınalara karşı koruduğu istikametindedir. Kul, kendi ektiği hasadın (akıbetin) tam kendisidir.
Çember eksiksiz tamamlandı, kelm kendi derin nefesini buldu nihayet. Sağlık ev safâlıkla kalınız...