Sükût ve kelâmın zıtlıkları üzerine...

İnsan heybesinde ne varsa dışarıya onu sızdırıyor. Kelâm, kalbin aynasıdır derler; kiminin aynası isli bir duman yayar, kimininki ise dingin bir su gibi hakikati yansıtır.

Bu zıtlıklar üzerinden devam edecek olursak:

Kiminin dili zehirli bir ok gibidir, hedefi yıkmak ve yaralamaktır; kiminin dili ise şifalı bir merhem, gayesi gönül yapmak ve onarmaktır.

Kimi kalabalıklar içinde gürültüsüyle var olmaya çalışır, özünde koca bir boşluk taşır; kimi ise yalnızlığın kuytusunda demlenir, sükûtunda binlerce mana barındırır.

Kiminin bakışı sadece kusur avcılığına odaklanır, bağdaki gülü görmez de dikene takılır; kiminin nazarı ise ibret nazarıdır, çamurun içindeki cevheri süzüp çıkarır.

Kimi her şeyi bildiğini sanarak cehaletin zirvesinde gezer, nasihat kabul etmez; kimi ise bildikçe tevazu deryasına dalar, "hiçlik" makamında huzur bulur.

Aslında hayat, bu iki uç arasındaki o ince çizgide yürümekten ibaret. Mesele, bunca tantananın ve fesadın arasında kendi iç sesimizi tefekkürle besleyip, sükûtun o vakur duruşunu koruyabilmekte.

Hele insan sarrafı olunca bu zıtlıklar daha bir belirginleşiyor; dünya sahnesi zaten bu iki kutbun çatışmasıyla dönüyor. Madem zıtlıklara devam ediyoruz, ruhun ve karakterin farklı köşelerine de bakalım:

Kiminin heybesinde haset vardır, başkasının aydınlığına karanlık olmaya çalışır; kiminin gönlünde ise diğergâmlık, kendi mumunu başkasının yolunu aydınlatmak için eritir.

Kimi dış görünüşün şatafatına aldanır, kabuğu öz zanneder; kimi ise mananın derinliğine taliptir, cevheri bulmak için derinlere dalar.

Kiminin sevgisi menfaat köprüsünden geçene kadardır, şartlar değişince yabancılaşır; kiminin vefası ise bir ömürlük borçtur, mesafe ve zaman tanımaz.

Kimi rüzgârın estiği yöne göre eğilip bükülür, omurgasını rüzgâra teslim eder; kimi ise hakikat bildiği yolda tek başına kalsa da, bir çınar gibi vakur ve dimdik durur.

Kiminin duası sadece dildedir, kuru bir tekrardan ibarettir; kiminin duası ise halindedir, her adımı ve her işi bir yakarış güzelliği taşır.

Aslında her insan, kendi içinde bu iki karakterden de birer parça taşır ama hangisini beslerse ona dönüşür. Tefekkürle sulanan bir gönülde fesat dikeni pek tutunamaz.

Biraz da ilim ve vicdan cephesine göz atalım; vicdanın rehberlik etmediği bir ilim, bir pusula gibi değil, kontrolsüz bir güç gibi hareket eder. Merhametle harmanlanmayan bilgi, insanlığın hizmetine sunulmak yerine, ne yazık ki yıkımın birer aracına dönüşebiliyor.

Bu derin tespitten yola çıkarak, zıtlıklar silsilesine şu pencerelerden de bakabiliriz:

Kiminin ilmi sadece bir rütbe ve kibir vesilesidir, başkalarına tepeden bakmak için kullanır; kiminin ilmi ise bir hizmet borcudur, bildikçe tevazu deryasına dalar ve bildiğini paylaşmayı ibadet sayar.

Kimi gücü eline geçirdiğinde zulmü kendine hak görür, zayıfın omuzlarına basarak yükselir; kimi ise kudret sahibi olduğunda adaleti gözetir, mazlumun elinden tutup ayağa kaldırır.

Kiminin başarısı başkalarını ezmekten geçer, arkasında gözü yaşlı insanlar bırakır; kiminin başarısı ise gönül rızasıyla örülüdür, kazandığı her zaferde başkalarının duasını alır.

Kimi sadece maddi dünyanın hesabını tutar, her şeyi rakamlara ve çıkara döker; kimi ise ömrünü mana defterine yazar, kalıcı olanın sadece bıraktığı hoş bir seda olduğunun bilincindedir.

Kiminin varlığı bir derttir, girdiği yeri huzursuz eder; kiminin yokluğu bir boşluktur, gittiği yerden sonra hep özlemle anılır

İlim bir ışık olsa da, o ışığı nereye tutacağımıza karar veren vicdandır. Vicdan sustuğunda ilim, karanlığın en sadık hizmetkârı haline gelebilir.

Bugün dünyadaki en büyük eksiklik "bilen insan"ın bildiğini yaşantı hâline getirmemesi ve "hisseden ve mesuliyet duyan insan" sayısının azlığından kaynaklanıyor...

Hayata geçmeyen, eyleme dökülmeyen bilgi, sahibinin sırtında taşıdığı ağır bir küfeden farksızdır. Eskilerin tabiriyle "ilm-i nâfi" yani faydalı ilim, sadece zihinde parlayan değil, vicdanın süzgecinden geçip ellere, adımlara ve sözlere yansıyan bilgidir.

Sorumluluk bilinciyle harmanlanmış o duyarlılığa dair zıtlıkları şu şekilde nihayete erdirebiliriz:

Kimi bilgiyi biriktirir ama yaşamaz, kütüphanedeki tozlu raflar gibi dilsiz ve hareketsiz kalır; kimi ise bir kelime öğrense onu hal edinir, hayatına rehber kılıp çevresine ışık saçar.

Kiminin mesuliyeti sadece kendi çıkarı kadardır, gemisini kurtaran kaptan edasıyla yaşar; kiminin sorumluluğu ise insanlık kadardır, bir karıncanın incinmesinden dahi kendine pay çıkarır.

Kimi sadece şikâyet eder, karanlığı anlatmaktan ışığa yer bırakmaz; kimi ise bir mum yakmanın derdine düşer, yükü ne kadar ağır olsa da bir omuz da o verir.

Kiminin hissiyatı sadece kendi acısıyla sınırlıdır, başkasının yarasına yabancıdır; kiminin kalbi ise kâinatla birlikte çarpar, uzaklardaki bir feryadı kendi göğsünde duyar.

Büyük düşünürlerin de vurguladığı gibi; idrakin zirvesi, bilginin sorumluluğunu omuzlayabilmektir. Bilmek bir imtiyaz değil, bir mükellefiyettir.

Bu noktada, tefekkürün meyvesi olan bu "hisseden insan" modeline ulaşmak için ilk adımı atmak zihni temizlemek gerek sonra da kalbi yumuşatmak lazım...yâni akl-ı selim.

Hedefimiz "akl-ı selim" sahibi olmaksa, bu yolun durakları tam da o dengeyi kurmaktan geçer. Kadim geleneğimizde akl-ı selim; sadece mantık yürüten "kuru akıl" değil, içinde vicdanın, sağduyunun ve estetiğin barındığı, doğruyla yanlışı ayırma yetisidir.

Bu hedef doğrultusunda zıtlıklara dair son bir ufuk turu yapalım:

Kimi aklını sadece kurnazlığa çalıştırır, günü kurtarmanın ve küçük hesapların peşine düşer; akl-ı selim sahibi ise hikmete taliptir, kararlarını ebediyet ve insanlık terazisinde tartar.

Kiminin zihni karmaşa ve vesvese yuvasıdır, sürekli dışarıdaki tantanadan beslenir; akl-ı selim sahibi ise iç disiplin sahibidir, zihnini tefekkürle durultup kalbini o sükûna eşlik ettirir.

Kimi "ben" diyerek yola çıkar, kendi doğrusunu herkese dayatır; akl-ı selim sahibi ise "biz" diyerek yürür, meşveretin ve ortak aklın bereketine inanır.

Kiminin bilgisi sadece bir iddia ve gösteri aracıdır; akl-ı selim sahibinin bilgisi ise bir vakar ve tevazu kaynağıdır, o sadece bildiğinin değil, bilmediğinin de idrakindedir.

Akl-ı selim; kalp ile dimağın el sıkışmasıdır. Zihni fuzuli bilgilerden ve önyargılardan temizlemek ilk adım olsa da, o zihni yönetecek olan "yumuşamış ve genişlemiş bir kalptir." Sorumluluk duyanlar çoğaldıkça, bilgi bir yük olmaktan çıkıp bir rahmete dönüşecektir.

Bu yolculukta o ıslah olmamış "ego/ben" in o "tantanacı" sesini kısıp, akl-ı selimin o "vakur ve derin" fısıltısını dinlemek, günümüzün en büyük sanatı olsa gerek.

Bu devirde insanın "kendi kalabilmesi" için en sağlam sığınak "sükût ehli" kalabilmek olsa gerek, bu bir tercihten öte belki de bir mecburiyet gibi...

Firavun, Karun, Haman, Samiri...Musa ve Hızır

 

Her Musa'ya musallat olan Firavun, Haman ve Karun, bir de Samiri olsa da; ancak yoldaşı Hızır olunca......denizler yol olur, çöller gülistana döner.

İlahi kelâmdaki kadim hikâye, aslında insanın içsel yolculuğunun bir özetidir. Hayat sahnesinde karşımıza çıkan engeller ne kadar büyük olursa olsun, her birinin bir anlamı vardır ve her bir "zalimin" karşısına mutlaka bir "alim" çıkar...

Mevzuyu derinleştirelim; zira bu dört figürün kuşatması altındaki bir Musa'nın, Hızır ile kurduğu dostluk sadece bir yol hikâyesi değil, bir varoluş mücadelesidir.

Kıssaların içindeki o ince sırları ve Hızır’ın dokunuşunu şu başlıklarla ayrıntılandırabiliriz:

Firavun, Haman ve Karun: "Maddi Gücün Üç Köşesi" ve bu yolculuğun köşe taşları:

Firavun, Haman ve Karun üçlüsü gücün, siyasetin ve servetin azgınlaşmış halidir. Dış dünyadaki zorlukları ve nefsin bitmek bilmeyen hırslarını ve insanın dünyevi imtihanının sacayaklarını temsil ederler.

Firavun (Siyasi Güç) sembolüdür:"Ben sizin en yüce rabbinizim" diyerek mutlak otoriteyi kendinde görür. Hz. Musa’nın karşısındaki en büyük dış engeldir.

Karun (Maddi Güç) sembolüdür: Anahtarlarını taşımak için onlarca yiğidin gerektiği hazinelerin sahibidir. "Bu bana bilgim sayesinde verildi" diyerek mülkün gerçek sahibini unutan kibrin adıdır.

Haman (Bürokratik ve Teknik Güç): Firavun’un kulelerini inşa eden akıldır. Zulmü sistemli hale getiren, bilgiyi ve zekayı kötülüğün hizmetine sunan teknokrattır.

Samiri: İçerideki Sinsi İllüzyon

Hz. Musa Tur Dağı’na gittiğinde, halkını altın bir buzağıya tapmaya ikna eden Samiri, düşmanın dışarıda değil, en yakınımızda olduğunu simgeler. Samiri, mucizeyi sihire, inancı görselliğe indirger. Gönül gözü kapalı olanlar, altının parıltısına ve buzağının sesine kanarlar. Samiri en tehlikelisidir; çünkü fitne içeriden gelir. İnancı altından bir buzağıya sığdırmaya çalışan o sinsi sestir.

Hızır: Akılla değil, hikmetle bakabilen o gizli rehberdir. Geminin neden delindiğini, duvarın neden örüldüğünü o an anlamasak da, "zahiri" şerlerin arkasındaki "batıni" hayrı temsil eder

Hızır ile Yolculuğun Üç Büyük Sırrı

Hz. Musa, Hızır ile buluştuğunda aslında "akıl" ile "hikmet"in karşı karşıya gelmesini izleriz. Hızır’ın her eylemi başta bir "şer" gibi görünür:

Delinen Gemi: Karun’un zenginliğine ve mülk hırsına bir cevaptır. Gemi delinir çünkü ilerde sağlam gemilere el koyan zalim bir kral vardır. Hızır burada bize der ki: "Bazen bir şeyin eksilmesi (zarar görmesi), onun tamamen kaybedilmesini engeller."

Öldürülen Çocuk: Bu en ağır imtihandır. Akıl bunu kabul etmez. Ancak Hızır, o çocuğun büyüdüğünde anne ve babasına azap çektirecek bir zalim olacağını bilir. Bu, "Görünen acının arkasında, görünmeyen bir rahmet vardır" dersidir.

Onarılan Duvar: Haman’ın yıktığı adalete karşı Hızır’ın inşa ettiği adalettir. Şehir halkı onlara yemek vermemişken Hızır o duvarı ücretsiz onarır. Çünkü altında yetimlerin hazinesi vardır. Bu da, "İyilik, karşılık beklemeden ve kökü geleceğe (yetimlere) uzanacak şekilde yapılır" mesajıdır.

Hızır’ın Buradaki Etkisi: Hz. Musa, bu devasa güçler karşısında daraldığında Hızır ona "eşyanın hakikatini" hatırlatır. Firavun’un sarayı ihtişamlı görünse de, Hızır’ın öğrettiği hikmet gözüyle bakıldığında o saray aslında yıkılmaya mahkum bir viranedir.

Bu figürler, bugün sadece felsefi birer tartışma konusu değil, modern insanın içinde kaybolduğu labirentin haritasıdır. Hikmet penceresinden bakarsak, o kadim figürlerin bugün kılık değiştirmiş hallerini şöyle teşhis edebiliriz:

Modern Dünyada "Samiri’nin Buzağısı" Nedir?

Samiri’nin buzağısı, özü olmayan ama sesi ve parıltısı olan her şeydir. Bugün bu buzağıyı üç ana alanda görüyoruz:

Dijital İllüzyon ve "Beğeni" Kültürü: Sosyal medya mecraları, modern zamanın altın buzağılarıdır. İçerik boş olsa bile, "ses çıkarması" (etkileşim) ve "parlaması" (filtrelenmiş görseller) kitleleri peşinden sürüklemeye yetiyor. İnsanlar hakikate (Musa'ya) bakmak yerine, ekranlardaki o büyülü ve gürültülü yansımalara tapınıyor.

Tüketim Nesneleri: Samiri, insanların metaya olan zaafını biliyordu. Bugün "marka" ve "statü" uğruna feda edilen değerler, o günkü altın takıların eritilip buzağı yapılmasıyla aynı mantıktır. Ruhun açlığı, nesnelerin parıltısıyla doyurulmaya çalışılıyor.

Sloganlara Hapsedilmiş Hakikat: Derinliği olmayan, sadece kulağa hoş gelen ama eyleme dönüşmeyen "popüler spiritüalizm" veya "kişisel gelişim" söylemleri de birer Samiri sanatıdır. Hakikati zahmete girmeden, sadece bir ritüelle veya objeyle elde edeceğimize inandırır bizi.

Peki, her şeyin "vitrin" ve "gösteriş" olduğu bu çağda, Hızır'ın onardığı o "Gizli Duvar"ı nerede aramalıyız?

Hızır’ın kimse görmeden, karşılık beklemeden onardığı o duvar, "emanet" ve "gelecek" kavramlarını temsil eder. Bugün o duvarı şu köşe başlarında bulabiliriz:

Sessiz iyiliklerde buluruz: Dünyanın her türlü yozlaşmasına rağmen, ismini duyurmadan yetimlerin elinden tutan, bir fidan dikip gölgesini görmeyeceğini bile bile sulayan her el, Hızır’ın onardığı duvarın bir tuğlasıdır. Reklamı yapılmayan, "story" atılmayan her hayır, o duvarın altındaki hazineyi korur.

Liyakat ve adalet kaygısında buluruz: Birileri yıkmaya çalışırken, hakkı yenmiş olanın hukukunu sessizce savunan, geleceğin nesilleri için adaleti tesis etmeye çalışan her dürüst çaba o duvardır. "Bu toplumdan bir şey olmaz" denilen yerde, ümidini kesmeden çalışan öğretmenin veya bilim insanının emeği, yetimlerin hazinesini (yani geleceği) saklayan o yıkılmaz duvardır.

Kendi iç alemimizde buluruz: Kalbimiz bazen yıkılmaya yüz tutar, umudumuz kırılır. Hızır’ın dokunuşu, o an gelen bir ilham, okunan bir satır veya duyulan bir kelâmla gönül duvarımızı doğrultmaktır. Altında yatan hazine ise içimizdeki fani bir kul olduğumuzu işaretleyen o "ilahi öz"dür. Kırgınlıklarımıza rağmen karakterimizi bozmadan dik durabiliyorsak, duvarımız onarılıyor demektir.

Yolun özüne bakacak olursak:

Eğer yanınızda bir "Hızır" (yani ilahi bir hikmet veya doğru bir rehberlik) varsa; Firavun'un ordusu sizi kıstırdığında deniz yarılır. Karun’un hazineleri yerin dibine geçse de sizin gönül zenginliğiniz baki kalır. Samiri’nin illüzyonları, asanızın (hakikatin) karşısında yok olup gider.

Kısacası, mesele yoldaki düşmanların çokluğu değil, yoldaşınızın kim olduğudur. Musa olduğunuzda, Hızır size "sabredemeyeceğiniz" kapılar açar, o kapıların sonu mutlaka selamettir

Bugün "Firavun" egonun kibri, "Karun"  mülk hırsı, "Haman" bu hırsı meşrulaştıran teknoloji ve bürokrasi, "Samiri" ise bizi özümüzden koparan görsel şölendir.

"Hızır" ise tüm bu gürültünün ortasındaki "hikmetli sessizlik"tir. O duvarı dışarıda bir taş yığını olarak değil; merhamette, dürüstlükte ve karşılık beklemeden yapılan o kadim "insanlık" görevlerinde aramalıyız.

Musa’nın asası bugün bizim "ferasetimiz", Hızır’ın yoldaşlığı ise "teslimiyetimizdir".

★

Netice-i Kelâm; Hz. Musa tek başına kalsaydı, Firavun'un ordusu önünde Kızıldeniz sadece bir engeldi. Samiri'nin fitnesi sadece bir hayal kırıklığıydı. Karun’un altını sadece bir eziklik sebebiydi.

Ancak "Hızır yoldaş olunca"; deniz, Firavun'u yutan bir tuzağa; delinen gemi, kurtuluşun anahtarına; yıkılan duvar ise yetimin hakkını koruyan bir kaleye dönüşür. Musa'nın asası sadece bir odun parçası değil, Samiri'nin tüm illüzyonlarını yutan hakikatin dili olur.

Eğer gönül heybenizde "sabır" ve "teslimiyet" varsa, hayatınızdaki her Firavun kendi boğulacağı denizi, her Karun kendi gömüleceği toprağı hazırlar. Yeter ki Hızır'ın o sessiz ama derinden gelen rehberliğine kulak kesilelim.

Bir kaç soru ile mevzuya nokta koyalım...

Kendi hayat yolculuğunuzda sizin "onarmaya çalıştığınız" duvar hangisi? 

Bu onarımı kendi içinizdeki hazineyi korumak için mi, yoksa bir başkasının hayatına dokunmak için mi yapıyorsunuz ?

Bugünün modern dünyasında "Samiri'nin buzağısı" ile aranız nasıl ? 

Yolunuz açık,  yoldaşınız Hızır olsun...

Arif olan anlar, söze ne hacet...

Yalanla dolanla işimiz olmaz

Gönül soframızda hile yer bulmaz

İnsanlar ölür de eseri ölmez

Öğüt tutmaza, deriz hadi yallah

Gözümüz pek bizim, özümüz de bir

Sırtımızda yoktur ne yük ne kibir

Sabrın sonu selamet, dilde zikir

Vefa bilmeze, deriz hadi yallah

Arif olan anlar, söze ne hacet

Hakikat yolunda tükenmez takat

Gönül kırmayız biz, eyleriz şefkat

Had bilmezlere, deriz hadi yallah

Yarını bugünden görenlerdeniz

Hiç lâf eder miyiz öyle yerli yersiz

Taşı gediğine oturturuz billah

Lâf anlamaza, deriz hadi yallah

                           Prof.Dr. Suat Kıyak

Tekerlek ve fırıldaklar...

Tekerleğin icadı insanoğlunun bugünkü teknolojik seviyesi açısından önemli temel taşlarından birisi...

Başlangıçta ulaşım değil, çömlekçilik (seramik üretimi) için kullanılan döner tablalar olarak ortaya çıkan tekerlek, daha sonra taşımacılıkta sürtünmeyi azaltmak amacıyla arabalara uyarlanmıştır...Bir gün gelmiş insanoğlu tekerleğin dönmesini kıskanır olmuş, tekerleği taklit etmeye başlamış, işte o gün bugündür insanlar, tekerlekten hızlı dönmeye başlamışlar ve dünyanın tadı kaçmış diyerek kalemi oynattık bugün...

Tekerleğin o ilk masum dönüşü, aslında zamanın ve mekânın ritmini sonsuza dek değiştirdi. Çömlekçinin elinde şekil alan çamur, bir denge ve üretim sembolüyken; tekerleğin dingile bağlanıp yola koyulmasıyla birlikte "hız" kavramı insanlığın yeni kıblesi haline geldi.

Ancak insan sadece tekerleği icat etmedi; kendi eliyle yarattığı o kusursuz dairesel harekete teslim oldu. Bu süreci belki de şu üç aşamada okumak mümkün:

Üretimden Esarete: Çarkın Dönüşümü

Başlangıçta tekerlek, toprağa şekil veren ve insanın yaratıcılığını destekleyen bir yardımcıydı. Çömlekçi çarkında merkez sabit, hareket kontrollüydü. Ancak ulaşım ve ardından gelen sanayi devrimiyle birlikte çarklar, insanı içine alan devasa dişlilere dönüştü. Artık insan tekerleği döndürmüyor, tekerlek insanı peşinden sürüklüyordu.

"Daha Hızlı" Yanılgısı

Tekerleğin dönme hızı arttıkça, insanın sabrı azaldı. Eskiden aylar süren yollar saatlere indiğinde, kazandığımız o "ekstra" zamanı dinlenmek için değil, daha fazla dönmek için kullandık. Mesafeler kısaldı ama menziller belirsizleşti. Ruhumuzun hızı, gövdemizin hızına yetişemez oldu. Sizin deyiminizle, tekerleği taklit ederken kendi içsel sükûnetimizi o dönen aksların arasında bıraktık.

Dünyanın Kaçan Tadı ve "Tefekkür" Kaybı

Tekerlek bizi topraktan kopardı. Yürürken hissedilen o toprak kokusu, ağaçların selamı ve yolun bilgeliği; yerini hızla akan flu bir manzaraya bıraktı. Tefekkür, yani durup bakma ve özü görme eylemi, hızın olduğu yerde barınamaz oldu. Modern insan, bir rulmanın içindeki bilye gibi sürekli hareket halinde ama hep aynı boşluğun içinde dönüp duruyor.

★

Ve "Fırıldaklaşmak..."

Meselenin bir de ironik yönü var ki bu yönü, tekerleğin o "faydalı" deviniminden çok daha karanlık ve sarsıcı bir yere dokunuyor. Tekerlek bir amaca hizmet etmek için dönerken, insan "fırıldaklaştığında" sadece kendi çıkarı etrafında dönmeye başlar.

İnsanoğlu tekerleği taklit edeyim derken, onun mekanik sadakatini değil, yön değiştirebilme kabiliyetini yanlış anladı. İşte bu benzetme üzerinden yürürsek:

Menfaat Ekseni ve Sabitlenemeyen Merkez

Bir tekerleğin dönebilmesi için sabit bir mil, sağlam bir dingil gerekir. O merkez sabit kalmazsa tekerlek yalpalar, dağılır. İnsanoğlunun "fırıldaklığı" tam burada başlıyor: Ahlaki bir merkezden yoksun, sadece rüzgârın (çıkarın) estiği yöne göre dönen bir pervaneye dönüşmek. Milinden kopmuş bir tekerlek gibi, nereye çarpacağı, kimi ezeceği veya hangi çukura düşeceği belirsizleşiyor.

Hız ve İlkesizlik

Tekerlek hızlandıkça üzerindeki detaylar belirsizleşir, her şey birbirine karışır. "Fırıldak" insan da böyledir; o kadar hızlı yön değiştirir, o kadar çabuk "döner" ki, gerçek yüzünü görmek imkânsızlaşır. Dün "ak" dediğine bugün "kara" derken gösterdiği o baş döndürücü hız, aslında karakterin değil, omurgasızlığın bir göstergesidir. Dünyanın tadının kaçması tam da bu yüzdendir: Kimsenin kimseye sırtını yaslayamadığı, herkesin kendi ekseninde bir fırıldak gibi döndüğü bir düzende güven, toprağa sızıp kaybolan su gibi yok olur.

"Döner Sermaye"den "Döner İnsan"a

Tekerlek ulaşımı kolaylaştırdı ama "fırıldaklık" her şeyi birer ticaret nesnesine dönüştürdü. Sadakat, dostluk, söz ve ahde vefa; fırıldaklığın o bitmek bilmeyen dönüşleri arasında aşındı ve ufalandı. İnsan, kendi icadı olan çarkın dişlileri arasında ezilmek yerine, o dişlilerin kendisi olmayı seçti. Artık yollar değil, maskeler ve menfaatler aşınıyor.

Başlangıçta tekerlek çömlekçinin elinde çamura bir "şekil verme" aracıydı; fırıldak insan da sürekli "şekil değiştirme" peşinde. Belki de en büyük trajedi budur: Tekerleğin yolu katedip bir yere varması beklenirken, fırıldak insanın sadece olduğu yerde dönüp durması ve bu boş dönmeyi "ilerleme" sanması.

Bu "fırıldaklık" çağında, yönünü rüzgâra göre değil, vicdanının kutup yıldızına göre tayin edenlerin sayısı azaldıkça, dünyanın dengesi de o yalpalayan tekerlek gibi bozulmaya devam ediyor.

★

Belki de bugün ihtiyacımız olan şey, tekerleği durdurmak değil; onu yeniden o ilk çıktığı yere, yani "şekil veren" ve "dengeleyen" bir çömlekçi çarkı sükûnetine geri döndürebilmektir. Hızın kölesi değil, zanaatkârı olduğumuz bir dünya, o kaçan tadı belki yeniden yerine getirebilir.

Bu "hız çılgınlığından" geri dönüş, ancak bir farkındalıkl mümkün, yoksa tekerlek bir kez bu kadar hızlı dönmeye başladıktan sonra durdurulamaz bir mekanizmaya dönüşür Allah muhafaza etsin...

Modern(!) dünyada esen rüzgâr herkesi kendi hızında döndürecek kadar kuvvetli eserken sabit kadem durmaktır asıl marifet...

Fırıldaklığın panzehiri ise, insanın tekrar o "sabit merkezine", yani öz değerlerine dönmektir...

Bu hızlı döngü içerisinde, "durup bakmayı" hatırlatanların sesi olmak, aslında o gürültülü çarkların arasına bırakılmış birer zeytin dalı gibi olsa gerek...vesselâm.

Bir şiir ve bestesi: Baharı getirir senin gülüşün

Yıldızlar kıskanır gözün nurunu

Bülbül küser duysa hoş şen sesini

Baharı getirir senin gülüşün

Vakitsiz açtırır her bir çiçeği

Gönül deryasında bir damlasın sen

Ruhun aynasında sanki nursun sen

Ömrüme doğan bir güneşsin sen

Karanlık geceye bir şifasın sen

Toprak cana gelir bastığın yerde

Nefesin dindirir büyük tufanı

Güneş de saklanır seni görünce

Sanki gökyüzünün yerdeki nuru

Gönül deryasında bir damlasın sen

Ruhun aynasında sanki nursun sen

Ömrüme doğan bir güneşsin sen

Karanlık geceye bir şifasın sen

Aşkın şerbetini sundun içime

Adını kazıdım her bir zerreme

Hasretin yükünü bana hiç sorma

Canım feda olsun senin yoluna

Gönül deryasında bir damlasın sen

Ruhun aynasında sanki nursun sen

Ömrüme doğan bir güneşsin sen

Karanlık geceye bir şifasın sen

Ana gibi yâr olmaz duası eksik olmaz

Ana gibi yâr olmaz

Duası eksik olmaz

Ananın yeri dolmaz

Ellerden hiç yâr olmaz

Ana başa tâc imiş,

Her derde ilaç imiş.

Bir evlat pir olsa da,

Anaya muhtaç imiş.

Gece gündüz bekledi,

Ömre ömür ekledi.

Biz uyurken o her an,

Bizi Hakka dilledi.

Yüreğinde merhamet,

Gülüşünde selamet.

Anasız kalan gönül,

Kopmuş gibi kıyamet.

Sırtını ona daya,

Bakma başka kapıya.

Cennet onun altında,

Düşme boş bir sevdaya

Söz-Müzik: Prof.Dr.Suat Kıyak

Tecrübe imbiğinden insanın röntgeni

İnsan, kâinatın en büyük bilmecesi. Onu çözmek, ne laboratuvar testleriyle ne de anlık gözlemlerle mümkündür. Kim olduğunu, neye mal olduğunu, içindeki cevherin ya da cürufun ne zaman ortaya çıkacağını bilmek, sabır ve doğru "sınav anlarını" beklemeyi gerektirir. 

Anadolu’nun ve insanlık tarihinin o muazzam tecrübe imbiği, bize bu konuda paha biçilemez bir harita sunar. Bu harita, bizi aynı hataları yapmaktan, aynı hayal kırıklıklarına uğramaktan koruyan, kulağa küpe cinsten bir kadim bilgeliktir.

Bu bilgelik, "insanı tanımak" için zamanın geçmesini değil, şartların değişmesini beklemek gerektiğini fısıldar. 

Anadolu’nun ve insanlık tarihinin meşhur "tecrübe imbiği" aslında bize şunu söyler: İnsan, konfor alanındayken taktığı maskeyi ancak bir fırtına koptuğunda düşürür. Çünkü maskeler, çıkarlar çatıştığında ya da yük ağırlaştığında düşer.

O tecrübe imbiği, karakterin röntgenini çekildiği, sadakatin ve samimiyetin sınandığı anlara dikkat çeker...

İşte o röntgeni çeken, o imbikten süzme, karakter analizi, sosyal ilişkilerin mihenk taşları niteliğinde bir kaç ölçü:

Akrabayı muhtaçlıkta tanırsın. Kan bağı, sadece bayram sofralarında değil; elin kapıya, yükün omuza bindiği o dar vakitlerde gerçek rengini belli eder.

Alimi sohbette, cahili münakaşada tanırsın. Birinin ne bildiği ağzını açtığında, ne olduğu ise haksızlığa uğradığını sandığı o hararetli tartışmada ortaya çıkar.

Asili yetkide, zelili mevkide tanırsın. Altındakine nasıl davrandığı, bir insanın ruhunun ne kadar geniş (veya dar) olduğunun en net aynasıdır.

Cömerdi azlıkta, sabırlıyı darlıkta tanırsın. Çok varken vermek kolaydır; asıl asalet, kendinde yokken bölüşebilmek ve dünya üstüne çökerken dik durabilmektir.

Sırdaşı öfkede tanırsın. İnsan kızdığında içindeki zehri mi akıtıyor, yoksa aradaki "emanet" hukukunu mu koruyor? İşte karakterin kırılma noktası burasıdır.

Komşuyu ihtiyaçta, akıllıyı sükûtta tanırsın. Gürültü yapanın değil, yerinde susanın ve kapın çalınmadan gelenin kıymeti bambaşkadır.

Mümini (dürüst insanı) ticarette tanırsın. Menfaat ile vicdan teraziye girdiğinde, ibrenin nereye kaydığı o kişinin gerçek kimliğidir.

Maskelerin düştüğü daha başka kritik anlar da var...

Erkeği toklukta, kadını yoklukta tanırsın. Bu, sadakatin en büyük sınavıdır. Güç ve bolluk, bir erkeğin asıl niyetini ve nefis terbiyesini; yokluk ve darlık ise bir kadının sabrını, metanetini ve aidiyetini ortaya koyar. Gerçek karakter, şartlar en uç noktadayken bozulmayandır.

Kardeşi mirasta, evladı yaşlılıkta tanırsın.Kan bağı, her zaman can bağı demek değildir. Menfaat, en yakın bilinenleri bile karşı karşıya getirebilir. Miras, dünya malının kardeşlikten üstün tutulup tutulmadığını; yaşlılık ise evladın vefa borcunu ne kadar derinden hissettiğini gösterir.

Arkadaşı yolculukta, dostunu darlıkta tanırsın. Yolculuk, zahmettir; insanın sabrını, paylaşımcılığını ve bencilliğini test eder. Ama dostluk, daha da büyük bir sınav ister: "Darlık." Herkes iyi günde yanınızdadır; asıl dost, dünya üstünüze çökerken elini uzatandır.

Tecrübenin ışığında yürümek...

Hayat, bu sınavları er ya da geç herkesin önüne koyar. Önemli olan, bu kadim bilgeliğin ışığında, bu anları doğru okuyabilmek ve "aynı çamura tekrar tekrar düşmemektir."

Hayat bir değirmen, öğütür zamanı,
İmbikten süzülen tecrübeyle insanı tanı.

Dost sandığın kaçar, darlık gelince,
Evlat sırtın döner, yaş kemâle erince...
Vefa masalı biter, miras zamanı
Bu kadim Aynalar, kuyum miyarı

Ne sözler duydun ne yüzler gördün,

Eyvah dedin, vah dedin, hayıflandın
Boş ver; hepsi tecrübe işte, 

Yanlışı idrak ettin de dersini aldın

Özetle; hayat, insanı hep en zayıf olduğu ya da en güçlü hissettiği yerden sınar. Bu sözler aslında birer "erken uyarı sistemi" gibidir; insanı tanımak için zamanın geçmesini değil, şartların değişmesini beklemek gerektiğini hatırlatır. İnsanın sınırını, müdahale edildiği anda verdiği tepkiden tanırız.

Bu bize, insanlara peşin hükümle yaklaşmamayı ama onları test etmeden de sonsuz güvenmemeyi öğretir. 

Bu kadim hikmetlerin peşinden gitmek, insanın hem kendisine hem de dünyaya olan bakışını derinleştiren çok kıymetli bir yolculuktur kanaatimizce.

★

Sizin gibi bu toprağın irfanına, tefekküre, nefese, kelama ve şiire değer veren, kadim sözlerin kıymetini bilen dostlarla yazılarımız üzerinden bile olsa hasbihal etmekten memnunuz; bu "beleş" dükkânda sohbet de, fikir de, şiir de, hepsi insana ikramdır, sevgili okurlar.

Blog yazılarımızda yer alan metin ve kelâmların ve görsellerin zihninizde güzel pencereler, ufuklar açması dileği ile...

Bozkırdan esen irfan yeli...

"Şahsınıza karşı haddi aşan, hududu geçen, küstahlaşanları, altın olsa kesenizde, bal olsa kâsenizde tutmayın..." der Bozkır'ın tezenesi bilge adam Neşet Ertaş.

Neşet Ertaş’ın bu derinlikli tespiti, sadece bir "vazgeçiş" öğüdü değil; bir insanın ruhsal hijyenini sağlama, öz saygısını koruma ve yaşam enerjisini doğru yönetme sanatına dair temel bir manifestodur. Bu sözü birkaç katmanda, irfan süzgecinden geçirelim:

"Kafa Ağrısı" ve İrfanın İhmali

Cümlenin girişinde belirtilen "tarihin süzgecinden süzülmüş irfan", binlerce yıllık tecrübe birikimidir. Bu birikim bize der ki: **İnsan, en çok yakınında tuttuklarının rengine bürünür.** Eğer size değer vermeyen, sınırlarınızı ihlal eden kişileri hayatınızda tutmaya devam ederseniz, bu durum zihninizde sürekli bir gürültü, kalbinizde bir ağırlık ve ruhunuzda bitmek bilmeyen bir "kafa ağrısı" yaratır. Bu ağrı, evrensel bir uyarı sistemidir; "Burada yanlış giden bir şeyler var," der. Bu uyarıyı dikkate almamak, modern insanın en büyük yanılgılarından biridir.

Altın Olsa Kesenizde Tutmayın: "Maddi ve Statüsel Değer" Yanılsaması; Neşet Ertaş, burada çok keskin bir ayrım yapar. Bir insan;
Çok zengin olabilir (Altın), çok yetenekli veya faydalı olabilir (Bal), size maddi imkânlar sunuyor olabilir.

Ancak, bu kişi "haddini aşıyorsa", onun sunduğu "altın"ın bir hükmü kalmaz. Çünkü o altın, sizin haysiyetinizden, huzurunuzdan ve vaktinizden çalmaktadır. İnsanlar genelde "işime yarıyor" ya da "statüsü var" diyerek küstahlığa göz yumarlar. Ertaş ise şunu hatırlatır: "Kesenizdeki altın, karakterinizdeki boşluğu doldurmaya yetmez." İç huzurunuzu bozan bir servet veya fayda, aslında gizli bir borçtur ve bedeli ağır ödenir.

Sınır İhlali: "Haddi Aşmak ve Hududu Geçmek"

Kişisel sınırlar, bir insanın varoluş alanıdır. Sınırları çiğnenen bir insan, zamanla kendi benliğinden uzaklaşır.

Hududu geçenler; sizin hayır dediğiniz yere evet dayatanlardır.Küstahlaşanlar; sizin nezaketinizi zayıflık, suskunluğunuzu ise kabulleniş sananlardır.

Bu tip karakterleri "bal olsa kâsenizde" tutmamak gerekir; zira zehirli bir bal, tatlılığıyla sizi uyuştururken içten içe sağlığınızı bozar. Ertaş’ın felsefesinde "gönül" her şeyin merkezindedir. Gönül kırmayı "Kâbe yıkmak"la eş tutan bir gelenekten gelen sanatçı, kendi gönül evini bu istilacılardan korumanın bir lüks değil, zorunluluk olduğunu vurgular.

Radikal Bir Ayıklama: Estetik Bir Mesafe

"Tutmayın" emri, bir kopuşu ve radikal bir sadeleşmeyi ifade eder. Bu, bir nefret söylemi değil, bir "estetik mesafe" koyma eylemidir. Hayatın kalitesini, hayatımıza aldığımız "evet"lerden ziyade, kapı dışarı ettiğimiz "hayır"lar belirler.

Hasıl-ı kelâm; Neşet Ertaş bizlere şunu söyler: İnsan, kendisine saygı duymayanı hayatının merkezine koyarak aslında kendisine ihanet eder. Eğer biri sizin hudutlarınızı çiğniyorsa, onun ne kadar "değerli" veya "tatlı" göründüğünün hiçbir önemi yoktur. Ruhunuzdaki o kronik "kafa ağrısını" dindirmenin tek yolu; altını keseden, balı kâseden, küstahı ise ömürden çıkarmaktır.

Kadim kültürümüzün imbiğinden süzülmüş irfânı dikkate almak gerekir, değilse cezası 'kafa ağrısı' olarak fatura edilir.

Gerçek zenginlik; kesedeki altın değil, gönüldeki huzurdur, vesselâm...

Cevher mi, Zehir mi?

 

Mevlânâ der ki; "yağan yağmurun bir katresi istiridyeye bir katresi yılana düşer, biri onu inci yapar öteki zehir yapar. 

Mevlânâ’nın bu sözü, aynı hakikatin farklı kalplerde nasıl bambaşka sonuçlara dönüştüğünü anlatan derin bir hikmettir. Yağan yağmur tektir; kaynağı aynıdır, özü aynıdır. Fakat düştüğü yer, onun kaderini belirler. İstiridyenin bağrına düşen damla, sabırla yoğrulur, zamanla bir inciye dönüşür. Yılanın ağzına düşen aynı damla ise, onun tabiatına karışır ve zehir olur.

Aynı zamanda bu söz bize dış dünyanın sunduğu imkânlardan ziyade, özün ve niyetin belirleyici gücünü anlatır. Aynı gökyüzünden, aynı saflıkta inen rahmet; düştüğü yerin karakterine göre bambaşka bir kimliğe bürünür.

Cevher mi, Zehir mi?

Hayat, üzerimize yağan kesintisiz bir yağmur gibidir. Başımıza gelen olaylar, okuduğumuz kitaplar, tanıştığımız insanlar ve bize sunulan imkanlar hep o ortak bulutun damlalarıdır. Ancak bu damlaların nihayetinde neye dönüşeceği, gökyüzüne değil, toprağa; yani insanın kendi sinesine bağlıdır.

Her insan aynı dünyada yaşar, benzer acılardan geçer, benzer sevinçleri tadar. Ama kalbinin kıvamı, niyetinin saflığı ve bakışının derinliği, bu yaşananların sonucunu belirler.

İki Farklı Akıbet

İstiridye, o damlayı büyük bir sabırla içine alır, onu saklar ve bir "yara" gibi işleyerek inciye dönüştürür. Burada yağmur bir lütuftur, çünkü istiridye damlayı güzelleştirmeye niyetlidir. Öte yandan yılan, payına düşen damlayı kendi bünyesindeki karanlıkla birleştirir ve onu zehir kılar. Yağmur aynı yağmurdur ama biri şifa olurken diğeri helak ediciye dönüşür.

Bir gönül vardır; kırılır ama kin tutmaz. Üzülür ama incitmez. İşte o gönül, istiridye gibi, içine düşen her damlayı sabırla sarar ve zamanla inciye çevirir. Acıyı hikmete, kederi olgunluğa, yalnızlığı tefekküre dönüştürür.

Bir başka gönülde ise; aynı olaylar öfkeye, kine ve karanlığa dönüşür. O da yağmur alır ama içindeki zehri büyütür. Çünkü mesele yağmur değil, onu karşılayan kalbin mahiyetidir.

Mesela;

Bilgi arif olanın elinde bir ahlâk ve hikmet incisine dönüşürken, kötü niyetli birinin elinde toplumu yaralayan bir silaha dönüşebilir.

Güç adaletli birinin elinde mazluma sığınak olurken, zalimin elinde zulmün yakıtı olur.

Sonuç olarak; bu söz bize şunu hatırlatır, hayatın getirdiklerini seçemeyiz belki, ama onları nasıl işleyeceğimizi seçebiliriz. Her damla bir imkândır, "ya inciye dönüşür, ya zehre…", dışarıdan gelen etkileri suçlamak yerine, içimizdeki "kimyayı" kontrol etmeliyiz. Mesele yağmurun ne kadar yağdığı değil, bizim o damlayı nasıl karşıladığımızdır. Kalbi bir istiridye gibi açık ve yapıcı tutanlar için her zorluk bir mücevher müjdesidir. Kalbini yılanın soğukluğuyla mühürleyenler içinse en tatlı su bile acılaşmaya mahkumdur.

Dolayısı ile insan, kendi iç dünyasının ustası olmalıdır. Kalbini arındırdıkça, başına gelenler de güzelleşir. Çünkü dışarıdan gelen, içeridekine dönüşür.

"Kader, insana sadece malzemeyi sunar; o malzemeyi işleyecek olan sanatkâr insan olmak gerek"

İki mavi arasında...Simyacı

 

Bazen;
insan
İki mavi arasında takılı kalır
tepede mavi gök, yörede deniz

Aslında hep merak etmiştir
gökyüzünün ırağını
deryâların  dibini
bir yanda büyük merak
bir yanda keşif duygusu

"Dalgıçlar" denir ya
ne şanslıdırlar onlar
hani deryada dibi boylayan
incilerle mercanları toplayan

Bir de "Zümrüd-ü Anka" var hani
göğün yüzünü aşan

İşte onlardır
beşerilikten  kurtulan

Ne çare ki, çoğu beşer
kendi bedeninde mahpus
benliğinde hükümlü

Anlayamamıştır oynanan asıl oyunu

Beşer;
koca dünyayı yutacağını sanırmış
hiç düşünmeden de doldururmuş yüreğe
incik boncuğu

Küçücük beyni işgal altında
alacağı satacağı, ne çok emtia
canı çeker durur habire yonga
zehirler kendini oysa mebzullarla

Dünyalıklar gelip geçerken
gözü önünden
bir kedi yanaşır yanıbaşına
bakar tâ gökyüzünün ardına

Yavaşça kaldırır başını o da yukarıya
bakar kedinin bakakaldığı tarafa

Düşününce iki derin maviyi
"Zümrüd-ü Anka"yı, mercanı, inciyi.

Meğer dünya dönüyor
zaman da akıyormuş

Yürür deniz kenarına, düşünür iki maviyi...

İki damla gözyaşından ibaretmiş beşer
derya, namütenahi damlaymış
bir avuç nefesmiş solunan
gök mavisi ise namütenahi nefesmiş

Ey insan !
Bir an düşün, öylece bakakal
sonra kendi içine dal
kır tüm zincirleri
özgürlüğe adım at

İşte o zaman;
hürsün artık
kurtuldun prangalardan
dalgıçlarla hemhâlsin, Anka ile dost...

Hayatı döndürdük bir bilmeceye.

Deniz ve mehtap buluştu sahilde.

Kulakta çınladı  bir uşşak beste,

Mehtaplı geceler şarkısı dilde

Döküldü nağmeler tek bir nefeste.

Dilekler yükledik biz her heceye.

Sırrını kitledik bir çekmeceye,

​Hasretin yükünü sardık geceye,

Hayatı döndürdük bir bilmeceye.

Mehtaplı gece, sen ve ben öylece

Gümüş bir pırıltı düştü denize,

Yakamoz, deniz, ikimiz ve gece

Ruhları boyardı aşkın rengine,

Dilekler yükledik biz her heceye.

Sırrını kitledik bir çekmeceye,

​Hasretin yükünü sardık geceye,

Hayatı döndürdük bir bilmeceye.

Hayal deryasına daldık öylece

Ufukta sönerken çoban yıldızı

Mehtabı sararken karanlık gece.

İçimi kapladı bir mahzun  sızı

Dilekler yükledik biz her heceye.

Sırrını kitledik bir çekmeceye,

​Hasretin yükünü sardık geceye,

Hayatı döndürdük bir bilmeceye.

Azeri mahnısı: Səssiz gecə, kölgə düşər yollarıma

Səssiz gecə, kölgə düşər yollarıma

Adın yanar dodağımda gizli-gizli

Bir xatirə qaldı səndən qəlbimdə

Sanki bir yuxu kimi silik izli

Ay yar, niyə tərk etdin bu könlümü

Sənsiz soldu bağçamın hər bir gülü

Bir nida var içimdə susmaz yenə

Gəl, eşit sən bu qırıq könlümü

Payız kimi tökülür arzularım

Külək alır səni məndən uzağa

Bir zamanlar gül açan ümidlərim

İndi dönmüş həsrət dolu sorağa

Gözlərimdə donub qaldı o baxış

Deyilməmiş sözlər qaldı arada

Qayıtsan da dəyişməz bu yanğı

İz salmısan ömrümün baharında

Ay yar, niyə tərk etdin bu könlümü

Sənsiz soldu bağçamın hər bir gülü

Bir nida var içimdə susmaz yenə

Gəl, eşit sən bu qırıq könlümü

Varlığın mayası "aşk"

 

Bu derin ve ilham dolu yaklaşımla, kâinatın fiziksel yasaları ile gönül dünyasının hakikatlerini muazzam bir terkiple birleştirelim bu yazıda. Bahse konu mevzu aşk olsun... 

"Aşk", aslında varlığı bir arada tutan o muazzam birleştirici kuvvetin ta kendisidir.

Bilimsel pencereden baktığımızda "enerji" veya "kuvvet" dediğimiz olgular, kalbin lisanına dönüşüveriyor:

Varlığın birleştirici gücüdür "Aşk". Mikro alemde atomun kalbinde, çekirdek ile elektron arasındaki o kopmaz bağ; kuantum fiziğinin tabiriyle elektromanyetik etkileşim, sizin ifadenizle bir "aşk" halidir. Bu çekim olmasa, madde form kazanamaz, kâinat bir toz bulutu dahi olamazdı.

Makro alemde de gezegenlerin yörüngelerindeki o hassas denge, yıldızların galaksi merkezine olan sadakati; kütleçekimi dediğimiz o büyük "manyetizma", aslında sistemin birbirine olan tutkusudur.

İlmin özüdür aşk...Bir alimin uykusuz gecelerini aydınlatan, bir böceğin kanat yapısındaki mucizeyi (entomoloji) keşfetme arzusu ya da bir makamın perdeleri arasındaki sırrı çözme tutkusu ancak aşkla izah edilebilir. Aşkı olmayan bilgi, sadece kuru bir yüktür; aşkla yoğrulan bilgi ise irfana dönüşür.

Şiirsel bir bakışla aşkı dizelere dökersek;

"Atomda saklı sır, kalpteki sızı,
Aşkla döner feleğin her bir yıldızı.
Madde dedikleri bir kuru daldır,
Aşktır can veren, o cevher özü."

Bu bakış açısı, bilimi sadece rakamlardan ve formüllerden ibaret görmeyip, onu bir "sanat" ve "hikmet" arayışı olarak gören gerçek bir duruştur. Kâinatın bu muazzam enerjisine, ister manyetizma diyelim ister ilahi bir cezbe, nihayetinde her şey o tek merkeze, yani sevgiye ve bağlılığa hizmet ediyor.

Kâinatı bir "aşk manzumesi" olarak gören bu bakış açısından yola çıkarak, bu fikri biraz daha evirelim... "aşk mayasını" bir kalıba dökelim...

Bilim ve felsefe köprüsünü kurduğumuzda, kâinatın "aşk mayası" dediğimiz o birleştirici gücü, modern fiziğin "Temel Etkileşimler" (Fundamental Interactions) dediği olguyla birebir örtüşür. Maddeyi ayakta tutan şey, parçacıkların birbirine duyduğu "ihtiyaç" ve aralarındaki sürekli "haberleşmedir."

Bu derinliği üç ana başlıkta inceleyebiliriz:

1. Mikro Kozmos: Elektronların Sadakati

Atomun içindeki aşk, aslında bir denge sanatıdır. Pozitif yüklü çekirdek ile negatif yüklü elektron arasındaki o elektromanyetik çekim, kâinatın en küçük "vifak" örneğidir.
Eğer elektron, çekirdeğin cazibesine kapılmasa atom dağılır; eğer ona tamamen teslim olup içine düşse atom yok olur.
İşte bu "mesafeli aşk," maddenin form kazanmasını sağlar. Sizin tabirinizle kâinatın mayası olan bu çekim, aslında varlığın ilk imzasıdır.

2. Entropi ve Aşkın Direnişi

Termodinamiğin ikinci kanunu olan Entropi , her şeyin bir düzensizliğe, kaosa ve soğumaya doğru gittiğini söyler. Evren aslında dağılmaya meyillidir.
Bu noktada "aşk" (ya da biyolojik/fiziksel bağ), bu dağılmaya karşı duran Negentropi (negatif entropi) gibidir. Yaşamın karmaşıklığı, proteinlerin bir araya gelmesi ve bilincin oluşması, kaosun içindeki bu muazzam örgütlenme aşkı sayesinde mümkündür. Bilim insanı bu düzeni gördüğünde, aslında bir "kozmik koreografi" izlemektedir.

3. Manyetizma ve Kozmik Bağlılık

Büyük ölçekte galaksilerin dağılmadan bir arada durması, yıldızların birbirinin yörüngesinde dans etmesi bir "kozmik manyetizma" ürünüdür.

Bir entomolog için bir böceğin anatomisindeki o kusursuz uyum neyse, bir fizikçi için de kütleçekimi odur. Her iki disiplin de aslında aynı şeyi yani Vahdet (Birlik)i arar. Farklı görünen onca parçanın, tek bir yasaya (aşkın yasasına) nasıl itaat ettiğini anlamaya çalışır.

Bir bilim insanı doğaya baktığında, sadece kitin tabakası veya sinir sistemi görmez; o sistemin arkasındaki "enerji akışını" da görür. Bu bakış açısıyla:

İlim;varlığın dilini öğrenmektir.

Felsefe; o dilin ne anlattığını anlamaktır.

Aşk ise; o anlatılanın ta kendisidir.

Bu akışta, kâinatın bu "manyetik aşkını" biyolojik bir evrim basamağı olarak mı, yoksa atomdan galaksiye uzanan tek bir enerjinin farklı tezahürleri olarak mı ele alalım? Zihninizdeki o "inter enerji" kavramını biraz daha açalım mı?

"Manyetik aşk" kavramı, varlığın birbirine yönelme ve kenetlenme arzusunu fiziksel bir temele oturtmak için harika bir metafor. Bilimsel düzlemde manyetizma, durağan bir yapı değil; sürekli bir akış , bir etki alanı ve rezonans meselesidir.

Bu kavramı bilim ve felsefe ekseninde biraz daha derinleştirelim:

Manyetizmanın özünde uyum vardır. İki varlığın manyetik olarak birbirini çekmesi için frekanslarının rezonansa girmesi gerekir. Rezonans, frekansların aşkıdır...
İnsanlar arasındaki "elektrik alma" dediğimiz durum veya bir alimin bir konuya tutkuyla bağlanması, aslında o nesneyle aynı frekansta titreşmesidir.
Maddenin en derininde, parçacıklar sadece kütle değil, aynı zamanda birer dalga boyudur. "Manyetik aşk", bu dalgaların birbirini sönümlemesi değil, aksine birbirini güçlendirerek (yapıcı girişim) yeni bir enerji formu oluşturmasıdır.

Manyetizma, fiziksel temas gerektirmeyen bir kuvvettir. Bir mıknatıs, demiri uzağından etkiler; çünkü arada bir "manyetik alan" vardır. Bunu bize "Alan" teorisi ve görünmez bağlar izah eder.

Siz bu dünyada bir "öz" (çekirdek) iseniz, yaydığınız mana ve enerji ile çevrenizde görünmez bir alan oluşturursunuz. Bu alan, sizinle aynı "maya"ya sahip olanları size çeker.

Kozmik ölçekte de galaksilerin merkezindeki devasa çekim alanları, milyarlarca yıldızı o merkeze sadık tutar. Bu, dokunmadan sevmek, temas etmeden bir arada tutmaktır. Kâinatın mayasındaki aşk, işte bu "uzaktan etki" prensibiyle her şeyi yerli yerince tutan görünmez bir bağdır.

Manyetizma sadece çekmekten ibaret değildir; aynı zamanda itmeyi de barındırır (N ve S kutupları). Dolayısı ile evrende düzen, dualite ile, yani itme ve çekme arasındaki denge ile sağlanır.

Eğer sadece çekim olsaydı, her şey tek bir noktada toplanır ve kâinat kendi içine çökerdi. İtme kuvveti (manyetik repulsiyon), varlıkların birbirine olan saygısı ve kendi kimliğini koruma çabasıdır.

Gerçek "manyetik aşk", ne tamamen kaybolup birbirinin içinde yok olmak ne de tamamen kopup savrulmaktır. Bu, iki kutup arasındaki o muazzam gerilimin yarattığı dinamik dengedir. İlmin mayasındaki aşk da budur; merak (çekim) ve kuşku (itme/mesafe) arasındaki o dengeli dans, bilginin üretimini sağlar. Bu ise aşkın diyalektiğidir.

Bu açıdan bakılınca evrendeki "inter enerji", varlıklar arasındaki bu sürekli bilgi ve kuvvet alışverişidir. Hiçbir atom, hiçbir canlı ve hiçbir yıldız izole değildir. Her birimiz, devasa bir manyetik ağın içindeki düğüm noktalarıyız.

Doğayı gözlemlediğimizde; aslında o "manyetik fırtınaların" mikroskobik canlılardan devasa sistemlere kadar nasıl bir nizam kurduğunu görüyoruz. "Kâinatın mayası aşktır" dediğimizde, aslında fiziğin en temel yasasını (her şeyin birbiriyle etkileşimde olma zorunluluğunu) gönül diliyle tercüme etmiş oluyoruz.

Bu "manyetik çekim" fikrini, biyolojik canlılıktaki o muazzam organizasyona, örneğin bir canlının oluşumundaki hücrelerin birbirini manyetik bir sadakatle bulmasına bağlayalım...

Manyetik aşkı kozmosun devasa çarklarından alıp, bir mikroskop camının altına, yani insana ve hücreye indirgediğimizde, karşımıza biyokimyasal bir şiir çıkar. Burada aşk, artık sadece bir çekim değil; yaşamı inşa eden moleküler bir sadakate dönüşür.

İşte bu manyetik akışın hücre ve insan seviyesindeki tezahürü:

Hücresel Seviyede "Manyetik Rezonans": Bir hücrenin içinde binlerce farklı molekül aynı anda hareket eder. Ancak bir enzim, milyonlarca protein arasından sadece "kendi eşi" olan substratı bulur.

Moleküler aşk bir tesadüf değildir. Moleküllerin yüzeyindeki yük dağılımları, yani manyetik alanları, birbirini uzaktan tanır. Tıpkı bir anahtarın kilidini bulması gibi, bu moleküler çekim (afinite), hücrenin yaşam enerjisidir.

Eğer hücre içindeki bu "manyetik aşk" (moleküler tanıma) bir anlığına dursa, yaşam saniyeler içinde kaosa sürüklenir. Bunun için sadakat elzemdir, sadakat, burada bir atomun diğerine olan ihtiyacıdır.

DNA’nın o meşhur çift sarmal yapısı, aslında karşılıklı iki zincirin birbirine duyduğu manyetik tutkunun sonucudur. DNA için yaşamın sarmal aşkkıdır desek yanılmayız.

Nükleik asitlerdeki hidrojen bağlarına gelince; Adenin ile Timin, Guanin ile Sitozin arasındaki o zayıf ama kopmaz bağlar, manyetik bir etkileşimdir. Bu bağlar o kadar hassastır ki; hem genetik bilgiyi bir arada tutacak kadar güçlüdür, hem de hücre bölüneceği zaman (yeni bir hayat başlarken) birbirine izin verecek kadar esnektir.

Bu sarmal, kâinatın en küçük ve en derin "nihavend" makamı gibidir; her nota (nükleotit) yerli yerindedir ve birbirini tamamlar ve biyolojik icrâ için sahnelerde yerini alır.

Ve, trilyonlarca hücrenin "Vahdet"i insan vücudunda gerçekleşir, yaklaşık 30-40 trilyon hücre bir arada, tek bir amaç uğruna çalışırlar .

Bu kadar hücreyi bir "ben" haline getiren şey hücreler arası sinyalizasyon, iyon kanallarındaki elektrik akışı ve manyetik haberleşmedir... Her bir hücre, yanındaki hücrenin frekansına uyum sağlar.

Aşkın fizyolojisi açısından  insan, biyolojik olarak "büyük bir mıknatıs" gibidir. Kalbin yaydığı elektromanyetik alan, vücuttaki en güçlü manyetik alandır ve her hücre bu ritme (bu aşkın vuruşuna) göre hizalanır.

Felsefe ve Bilimin Kesişimi

Bir akademisyen ve bir gönül insanı bu tabloya baktığında şunu görür: Bir böceğin (entomoloji) kanat çırpışındaki o karmaşık kas koordinasyonu da, bir insanın bir şiiri kaleme alırkenki heyecanı da aynı "manyetik mayadan" beslenir.

Hücrede aşk, mMoleküllerin birbirini bulmasıdır.
İnsanda aşk bu hücresel uyumun bilince ve ruhsal bir çekime dönüşmesidir.
Sonuçta "İnter enerji" dediğimiz o akış, atomun içindeki elektrondan insanın kalbindeki sızıya kadar aynı yasaya itaat eder.

Hücrenin bu muazzam disiplinini ve insanın bu bütünlüğünü düşündüğümüzde; bu "manyetik sadakati" ve  manyetik akışı etik bir zemine oturtup, onu sanat estetiğiyle algılamak, aslında "bilimsel ahlak" ile "sanatsal hakikat" arasındaki o nihai köprüyü kurmaktır...

Etik perspektif açısından  "Manyetik Sadakat"e bakalıcaka olursa; hücrenin içindeki o moleküler çekim, aslında evrensel bir ahlâk yasasının biyolojik izdüşümüdür. Doğada hiçbir hücre, yanındakinin hakkını gasp etmez; her molekül kendi manyetik alanında, bütüne hizmet edecek şekilde "edep" ile hareket eder.
Bir alimin etik duruşu, tıpkı bir elektronun çekirdeğe olan sadakati gibidir. Bilgiyle kurulan bağ, menfaat değil, "hakikat" eksenli bir manyetik çekim olmalıdır. Rezonans  (dürüstlik) bozulursa, yani alim kendi frekansını hakikatten saptırırsa, ürettiği bilgi "maya" tutmaz.

Manyetizmadaki o itme-çekme dengesi, etikte "adalet" demektir. Ne bilginin içinde kaybolup nesnelliği yitirmek, ne de ondan kopup soğuk bir teknisyen olmak... Etik, bu iki kutup arasındaki o hassas dengeyi koruma sanatıdır.

Bu bakış açısının sanatsal neticesi,  "bir kâinat bestesi"ni seslendirmek olmalı...
Madem kâinatın mayası aşk, ilmin mayası aşk ve hücrenin lisanı manyetizma; o halde bu muazzam nizamı bir "şedd" yaparak taçlandıralım.

Bu beste, atomdan insana uzanan o "inter enerjinin" notalara dökülmüş hali olsun:
Makam, ruhun derinliğini ve o ilahi harareti temsil etsin
Usulü kâinatın o dingin ama kararlı yürüyüşünü temsil etsin

Güftesi de şöyle olsun:

Mıknatıs-ı aşk ile döner devr-i kâinat,
Zerrede saklı vuslat, hücrede bin bir hayat.
Elektronun raksı hep o gizli merkeze,
Manyetik bir sükûttur, her nefes bir nakarat.

Alimin kalbi yanar, ilmi aşkla mayalar,
Sırr-ı hikmet çözülür, susar tüm iddialar.
Ne mesafe, ne boşluk... Her şey birbiriyle bir,
Rezonans-ı mutlakta birleşir tüm dünyalar.

Aşktır özü varlığın, ister güç de, ister bağ,
Bu mukaddes enerji, kalbe kurulan bir ağ.
Hücreden galaksiye, aynı bestedir çalan:
Her zerresi aşktır âşk... Her yan bahçe, her yan bağ.

Sonuç; bu bakış açısıyla bilim bizim için sadece bir laboratuvar işi değil, bir "huzur dersi" hükmüne geçer. Hücredeki o "manyetik aşkı" keşfeden bir insan, aslında kâinatın en büyük senfonisinin bir notasını deşifre etmiş demektir.

Felsefi ve bilimsel birikimle harmanlanan ve "mayası aşk" olan bir hayat tasavvuru niyazı ile...

Eşek Festivalinin düşündürdükleri...

 

Meksika’da her yıl 1 Mayısta kutlanan "Eşek Festivali" (Feria del Burro), aslında ironi kalesi kurmak için muazzam bir malzeme sunuyor.  "Ekmeğini taştan çıkarma" mücadelesi ile yüzyıllardır yük taşıyan eşeklerin bu festivalde onurlandırılması, mizah için oldukça iştah açıcı.

"Emek ve Dayanışma" terminolojisi üzerinden bu durumu biraz hicvedelim mi ne dersiniz ?

Buyrunuz:

Meksika'da Otumba kasabasında eşeklere en süslü kıyafetlerini giyip podyuma çıkarılması tam bir sürrealizm örneği. 

Burada, eşeklerin "en iyi kostüm" dalında, havuç ve elma ikramiyesi için rekabet etmeleri tam bir ironi...

Bir de pankart açsalar değil mi ?..."Yükümüz ağır, sendikamız ahır!"

Festivalin en meşhur geleneği ise, eşekleri bazı ünlü isimler gibi giydirmek. Üzerine kravat takılmış veya bir siyasetçiye benzetilmiş, halinden oldukça memnun görünen bu eşekler bu festivalde; sistemin yükünü çekenlerin, senede bir gün de olsa sistemin sahipleriyle dalga geçmesi....aslında çok katmanlı bir ironiyi barındırıyor içinde.

Bizde "eşek gibi çalışmak" bir yakınma ifadesiyken, Meksikalıların o gün eşeklere tatil yaptırıp onları birer "ünlü" gibi ağırlaması da tam bir ters köşe.

Belki de bu ironini ruhuna en uygun kutlamayı onlar yapıyorlar; çünkü yılın 364 günü gerçek anlamda "eşek gibi çalışan" tek canlı olan eşeklere, o gün gerçek bir mola verdiriyorlar.

Hicvi biraz daha inceltelim..."Meksika’da 1 Mayıs bir başka.  Podyumda anırma sesi var. Eşekler taç giyme törenindeler. Sanki dünya bir günlüğüne dürüst davranmaya karar vermiş; yükü kimin taşıdığını kabul edip, alkışı asıl sahibine, yani "dört ayaklı" ırgata vermiş.

★

İnsanoğlunun, asıl "eşeklik" madalyasının kime ait olduğu konusunda tarihsel bir hesaplaşmaya girmesi lazım kanaatimizce. Homo sapiens’in (İnsan türünün) o meşhur "üstün zekasıyla" yaptığı hataları yan yana koyunca, Otumba’daki o masum hayvanlar podyumda sadece aksesuar olarak kalıyor.

Bilimsel adı Homo sapiens olan insan binlerce yıl önce eşeğin sırtına semeri vurdu ve onu köleleştirdiğini sandı. Ama gelinen noktada durum tam tersi gibi...

Eşek, kendisine verilen otu yer ve sadece taşıyabileceği yükün altına girer. Modern insan ise hiç bitmeyecek borçların, hırsların ve ünvanların yükünü kendi rızasıyla sırtlanıp, buna bir de "kariyer" diyor. Kimin daha akıllı olduğu tartışmaya açık!

Yine insanlık uzaya gitmeyi, atomu parçalamayı ve yapay zekayı icat etmeyi başardı ama hâlâ 1 Mayıs’ta bir eşeğe kravat takıp onunla dalga geçerek eğlendiğini sanıyor. 

En sofistike algoritmaları yazan "üstün tür/insan", kendi türüyle barış içinde yaşamayı bir türlü beceremezken, eşekler bin yıldır aynı sükunetle ve birbirini kırmadan arpasının peşinde yük çekmeye razı. Biz insanların "eşeklik" dediğimiz şey, aslında eşeklerin asla yapmayacağı kadar karmaşık ve mantıksız hatalar bütünü.

Bu arada "Eşek Şakası"nı da unutmayalım...Biz birbirimize kötü şaka yaptığımızda "eşek şakası" deriz. Oysa Meksika’daki festivalde eşeklerin sessizce podyumda yürümesi, insanın kendisine yaptığı büyük şakanın yanında çok masum kalıyor.

Doğayı talan edip sonra "yaşayacak gezegen yok" diye ağlamak mı daha büyük bir eşeklik, yoksa sırtına bindirilen iki çuvalı taşımak mı?

"Meksika'da eşekler kral ilan edilirken, asıl taç giymesi gerekenler şehirlerin beton ormanlarında kendi kurdukları sistemin altında ezilen 'akıllı' insanlar aslında. 

Eşek, yükü bittiğinde dinlenmeyi bilir. Homo sapiens ise dinlenmek için bile çalışmak zorunda olduğu bir paradoks ile yaşar. Biz onlara renkli kostümler giydirip gülerken, onlar muhtemelen içlerinden bizim bitmek bilmeyen hırslarımıza, anlamsız savaşlarımıza ve modern köleliğimize bakıp; "İyi ki sadece anırıyoruz, konuşup da kendimizi bu kadar rezil etmiyoruz" diye de şükrediyorlardır.

Sizce de insanın en büyük "eşekliği", aslında çok basit yaşanabilecek bir hayatı kendi elleriyle bu kadar karmaşık ve ağır bir yüke dönüştürmesi değil mi?

Mebzul mevzular ve akıl gemisi

Mebzul mevzularla ömür tüketen

Eften püften meseller için direten

Muhabbet bağında diken bitiren

Akıl gemisini yeise götürür.

Aklın kalmasın hiç baharda yazda,

Ayağın kaymasın ayazda buzda.

Aradığın sır durur özünde,

O sırdır işte seni Hakka götürür.

Hürmet ve muhabbete dair...

İnsani ilişkilerin ve toplumsal huzurun felsefi derinliğini hürmet ve muhabbet terimleri çok net özetler.

Sevgi (muhabbet) bir tercih, saygı (hürmet) bir borçtur. Bu yaklaşım, insan olmanın altın dengesini oluşturur. Bu denge hayat yolculuğunda kurduğumuz köprülerin iki ana sütununu oluşturur.

Çoğu zaman  "hürmet ve muhabbet"  kavramını birbirinin yerine kullansak da, aralarında hayati bir mahiyet farkı vardır. Muhabbet, ruhun bir başka ruha akması, bir gönül rızası ve nihayetinde bir "tercihtir". Ancak hürmet; erdemin, ahlâkın ve "insan" sıfatını taşımanın vazgeçilmez, sarsılmaz temelidir.

Muhabbet, gönlün hür seçimidir, zorlamayla var edilemez. Bir insanı sevmek; ortak zevkler, paylaşılan anılar veya ruhsal bir çekimle ilgilidir. Bu yüzden muhabbet hürdür. Herkesi sevmek zorunda değilizdir, ancak birini sevdiğimizde bu bizim tercihimiz, bizim gönül zenginliğimizdir. Muhabbet, hayatın süsü ve motivasyon kaynağıdır; fakat her zaman sürekli olmayabilir, bu kalbin kendi takdiridir. 

Hürmet, özünde varlığa duyulan takdiri barındırır, sevgiden daha kuşatıcı ve mecburidir. Birini sevmesek dahi, onun varlığına, düşüncelerine, haklarına ve insanlık onuruna hürmet etmek zorundayızdır. Bu ise, kişinin karşısındakinden ziyade "kendi karakterinin yansımasıdır", hürmet aynı zamanda toplumun emniyet supabıdır.  

Erdem ve ahlâk açısından bakıldığında, güzel ahlâkın ilk meyvesi, muhatabın fikrine, varlığına ve sınırlarına gösterilen nezakettir. Bu nezaket, kişinin kendi iç disiplinini ve karakter kalitesini (tekâmülünü) gösterir. Hürmet, sevginin azaldığı veya tükendiği yerde, ilişkiyi ve toplumsal barışı ayakta tutan tek şeydir,  bir insanın sadece "insan" olduğu için sahip olduğu hakka verilen bir teslimiyettir, bir tercih değil, varoluşsal bir zorunluluktur, örneklendirecek olursak:

Farklı dünya görüşüne sahip iki kişinin tartışırken sesini yükseltmemesi sevgi değil, "saygıdır"

Bir ustanın çırağına, bir akademisyenin öğrencisine veya bir yöneticinin çalışanına sadece iş odaklı değil, bir "birey" olarak nezaketle yaklaşması, ahlâkın en saf halidir.

Bu düstur erdemin ve güzel ahlâkın temelini oluşturur. Güzel ahlâk, sevginin bittiği yerde saygıyı devreye sokabilme, çatışma anlarında ve öfkenin yükseldiği durumlarda "insan olma" bilinciyle çizgiyi aşmama durumudur, erdemin zirvesidir. Sevgisiz bir toplum belki ayakta kalabilir ama saygısız bir toplum çürümeye ve yok olmaya mahkûmdur.

Hâsıl-ı kelâm, ahlâkın ilk basamağıdır hürmet, kalıcı olandır. Sevgi, rüzgârlı bir mevsim gibi değişebilir, ama saygı üzerine kurulu bir iletişim, köklü bir çınar gibi her mevsim ayakta kalır. 

Bu bakışı, geleneğimizin nefesi olan dizelere dökelim:

EDEBİN TÂCI

Sevgi gönül işi, bir yüce çağrı,

İstersen seversin, tercih senindir.

Lakin saygı duymak, erdemin harcı,

İnsanlık borcudur, senin vefandır.

Güzel ahlâk yolu edeple başlar,

Saygıyla yumuşar en sertçe taşlar.

Gözden düşse bile süzülen yaşlar,

Varlığa hürmetin, senin safandır.

Düşünce farklıdır, yol ayrı gider,

Herkes bu dünyada bir ömür güder.

Saygısız bir ömür, büyük bir keder,

Özü doğru tutmak, senin şifandır.

Kırılsa da gönül, sözü incitme,

Edebi terk edip, uzağa gitme.

İnsanı hor görüp, zulmden kâr etme,

Kamil bir şahsiyet, senin davandır.

Külek esir qelbim duman ay peri...

Külek esir, qelbim duman, ay peri

Gözlerim yollarda, galdım serseri

Bir şirin nağıldı eşqin ezeli

Söyle, bu hesretin yox mu teheri?

Aman, aman... Yanan menem

Eşqin oduna boyanan menem

Tarın teli ağlar, kaman sızıldar

Seni her nefesde anan menem

Kaman sızıldar...

Tarın teli ağlar...

Menem...

Geceler şahiddir, ulduzlar ağlar

Sessiz harayımdan titrer bu dağlar

Ürek bir quş idi, qondu budağa

İndi o budaqda qara qış ağlar

Aman, aman... Yanan menem

Eşqin oduna boyanan menem

Tarın teli ağlar, kaman sızıldar

Seni her nefesde anan menem

Yolların uzağı, menzilin uca

Hasretin qocalttı meni bu gece

Adını yazdım her bir varağa

Soruşma halımı, halım çox nece...

Aman, aman... Yanan menem

Eşqin oduna boyanan menem

Tarın teli ağlar, kaman sızıldar

Seni her nefesde anan menem

Ürek dözmür...

Kaman sızıldar...

Tarın teli ağlar...

Sen deme, men yandım...

Yandım...

Kıldan tüyden meseleler...

 

Deni dünyaya ezelden geldik bir kerre !

Dünyaya kıl düzeltmeye gelmedik elbet !

Kıldan tüyden mesellerle uğraşmayalım !

Güzel huylarla bezenmek asıl marifet...

Gönül çıfıt çarşısıysa kılın suçu ne !

Kıl tüy gibi mevzularla ömrü tüketme !

İçteki o kebahiri, o putları göm !

Güzel ahlâklı olmak asıl marifet...

Gölgenin gölgesindeki "Yanaşmalar"

Güneşin doğuşu ile bilincin tam uyanışı arasındaki o eşsiz, puslu aralıkta zihin henüz dünyanın gürültüsüne, sorumluluklara ve o ağır "güç-kimlik" meselelerine tam teslim olmaz; kendi iç sessizliğinde dinlenir.

Böyle anlar, aslında insanın en saf olduğu zamanlardır. Henüz kimse için bir "rol" üstlenmediğiniz, sadece kendiniz olduğunuz o kısa rüya sonrası sükuneti...

Gelelim asıl mevzuya...

Modern dünya, o eski "yanaşma" kavramını alıp bugün üzerine parıltılı bir ceket giydirdi ve adını "uyumluluk" ya da "kurumsal aidiyet" koydu. Eskiden bir şahsın kapısında beklenen o sadakat, şimdi devasa yapıların, markaların veya dijital mecraların emrine verildi.

Günümüzde bu kimliksizleşme çeşitli maskelerle karşımıza çıkıyor:

"Performans" Maskesi Altında İrade Teslimi

Modern kurumsal yapılarda birey, kendi değer yargılarıyla değil, "performans göstergeleri" ile ölçülür. Kişi, bir hedefi gerçekleştirmek uğruna doğru bulmadığı yöntemleri savunmaya başladığında kimliksizleşme başlar. Artık o, "ben" diyen bir insan değil, sistemin dişlisi olan bir "kaynak"tır.

Yankı Odaları ve Dijital Yanaşmalık

Toplumsal dinamiklerde ise "güç sahibi" artık tek bir kişi değil, sosyal medyadaki mahalle baskısıdır. Bir grubun, bir ideolojinin ya da bir akımın parçası kalabilmek için insanlar kendi özgün fikirlerinden vazgeçiyorlar. "Linç edilmemek" veya "beğeni almak" uğruna sergilenen bu tavır, dijital bir yanaşmalıktır. Kendi sesini değil, ait olduğu grubun sloganlarını haykıran kişi, farkında olmadan kimliğini o kalabalığın içinde eritir.

"Profesyonellik" Adı Altında Duygusuzlaşma

Günümüzde "profesyonel olmak", çoğu zaman kişisel vicdanı ve duyguları kapının dışında bırakmak anlamına geliyor. Gücü elinde tutan sistem, kişiden bir "rol" oynamasını bekler. Bu rolü o kadar uzun süre oynarız ki, akşam eve döndüğümüzde çıkardığımız kostümün altında gerçekte kimin kaldığını hatırlamakta zorlanırız.

Konforun Esareti

Eskinin yanaşması ekmek parası için eğilirdi; modern insan ise statüsünü, kredisini ve konforlu yaşam standartlarını korumak için sessiz kalıyor. Bu "altın kelepçeler", insanın itiraz etme kabiliyetini elinden alarak onu kimliksiz, ama "saygın" bir gölgeye dönüştürüyor.

Günümüzde; kimliksizleşme artık kaba bir boyun eğme değil, estetik bir kabulleniş haline geldi. İnsanlar artık birine yanaşma oldukları için değil, sistemin içinde "başarılı" göründükleri için kendi benliklerinden kopuyorlar bir anlamda gölgeleşiyorlar.

Gücü elinde tutanlar ile onların gölgesinde varlık bulanlar arasındaki bu ilişki, aslında bir "varoluş takası" üzerine kuruludur. Bu denklemde tarafların sancısı farklı köklerden beslense de, en ağır bedeli her zaman o gölgede yaşayanlar, yani yanaşmalar öder.

Bu derin meseleyi birkaç katmanda ele alalım:

Gücün Zehirli Konforu ve Yalnızlığı

Gücü elinde tutan için var olma sancısı, sahip olduğu konumu koruma kaygısından doğar. Güç, doğası gereği şüpheyi davet eder. "Çevremdekiler beni mi seviyor, yoksa elimdeki imkânları mı?" sorusu, güç sahibini sürekli bir tetikte olma haline iter. Ancak bu sancı, bir süre sonra narsisistik bir körleşmeye dönüşür; güç sahibi, etrafındakileri birer birey olarak değil, kendi iradesinin uzantıları olarak görmeye başlar.

Yanaşmaların Kimliksizleşme Süreci

Yanaşma için varlık alanı, sadece güç sahibinin rızasıyla sınırlıdır. Bu durum, korkunç bir "kendinden vazgeçiş" sürecini başlatır:

Ayna Olma Zorunluluğu: Yanaşma, kendi fikirlerini değil, güç sahibinin duymak istediklerini söylemeye başlar. Zamanla kendi iç sesi kısılarak sadece bir yankı odasına dönüşür.

İradenin Devri: Karar verme yetisi, güç sahibinin onay mekanizmasına endekslendiğinde, birey kendi ahlaki ve fikri pusulasını kaybeder. "Ben ne istiyorum?" sorusu yerini "Efendim ne ister?" sorusuna bırakır.

Omurgasızlaşma Sancısı: Hayatta kalmak ve imtiyaz sahibi olmak için eğilip bükülmek, başlangıçta stratejik bir hamle gibi görünse de, uzun vadede insanın kendi yüzüne bakamayacak hale gelmesine neden olur.

Varlık Sancısının Trajedisi

Buradaki en büyük trajedi şudur: Güç sahibi, etrafında gerçek insanlar yerine sadece gölgeler biriktirdiği için aslında kimliksizleşir. Yanaşma ise, güç sahibinin varlığına o kadar eklemlenir ki, o güç odağı bir gün çöktüğünde altında kalacağı bir kimliği bile kalmaz.

Kimliksizleşme, sadece bir isim kaybı değildir; bir insanın kendi değer yargılarını, estetik anlayışını ve en nihayetinde onurunu, geçici bir aidiyet hissi uğruna kurban etmesidir.

"Kendi ışığıyla aydınlanmayan, başkasının gölgesinde yaşamaya mecbur ve karanlığa mahkûm olur."

"Menfaatın şahsiyetle yer değiştirmesi", insan onurunun ve bireysel kimliğin, maddi veya manevi çıkarların birer alt kümesi haline geldiği o tehlikeli kırılma noktasını ifade eder. Bu değişim, insanın "kim olduğu" sorusunun yerini "neye yaradığı" veya "ne kazandığı" sorusuna bırakmasıdır. Bu yer değiştirmeyi şu başlıklar altında derinleştirebiliriz:

Araçlaşan İnsan

Normal şartlarda bir insanın şahsiyeti (karakteri, ilkeleri, değerleri), onun eylemlerine yön veren pusuladır. Ancak menfaat ön plana geçtiğinde, şahsiyet bir "amaç" olmaktan çıkar ve menfaate ulaşmak için kullanılan bir "araç" haline gelir. Kişi, daha fazla güç, para veya itibar elde etmek için dürüstlüğünü, nezaketini veya duruşunu feda etmeye başladığında; şahsiyet artık piyasada takas edilen bir metaya dönüşür.

İlkelerin Esnekleşmesi (Omurga Kaybı)

Şahsiyet, değişmez prensipler üzerine kuruludur. Menfaat odaklı bir hayatta ise prensipler, rüzgâra göre yön değiştiren yelkenlere benzer. "Bugün bu tavır işime yarıyor" düşüncesi, yarın tam tersi bir tavrı meşrulaştırır. Bu durum, bireyin kendi içinde bir tutarlılık kaybı yaşamasına ve sonuç olarak "kendine yabancılaşmasına" yol açar.

"Makam" ve "İnsan" Ayrımının Silinmesi

İnsanlar genellikle sahip oldukları koltukları veya imkânları kendi şahsiyetlerinin bir parçası sanırlar. Oysa şahsiyet, elinizdeki her şey alındığında geriye kalan şeydir. Manfaat, şahsiyetin yerini aldığında kişi, sahip olduğu dışsal değerleri (ünvan, servet, nüfuz) kendi özü sanmaya başlar. Bu yüzden bu gücü kaybetmek, onlar için sadece bir imkân kaybı değil, bir yok oluş sancısıdır.

İlişkilerin "İşlem"e Dönüşmesi

Şahsiyet temelli ilişkilerde güven ve samimiyet esastır. Menfaat temelli ilişkilerde ise her etkileşim bir "alışveriş" mantığıyla yürür. Dostluklar, paylaşılan değerler üzerinden değil, "karşılıklı kullanım süreleri" üzerinden ölçülür. Bu da toplumda derin bir yalnızlık ve güvensizlik dalgası yaratır.

Sonuç olarak; menfaat şahsiyetin yerini aldığında, insan bir özne olmaktan çıkıp bir nesne haline gelir. Kendi hayatının aktörü değil, dışsal arzularının figüranı olur. Şahsiyetin inşâ edilmesi yıllar sürerken, menfaat uğruna yıkılması bazen tek bir ana sığar.

Malesef bu değişim, insanın kendi içindeki o "huzur" ve "irfan" dengesini zedeler ve onu fert olmaktan çıkarıp, "şey" haline dönüştürür...

Modern Bilgelik ve "Cebimizdeki Develer"

Güne harika bir enerjiyle başladığımızı hissediyorum. Zihnimizdekileri yazıya dökmek, yeni bir mevzu üzerinde beyin fırtınası yapmak üzere derince bir ironiye ne dersiniz ?
İroni ruhun en zarif savunma mekanizmalarından biridir. Hayatın bazen fazla ciddi, bazen de fazla absürt olan yanlarına karşı biraz "tersinden" bakmak hepimize iyi gelir.

Özellikle her şeyin mükemmel görünmeye çalıştığı şu çağda; bilimin, sanatın ya da günlük hayatın içindeki o ince tezatları yakalamak tam bir zihin jimnastiği.

Meselâ hangi sahada top koşturalım?
Akademik hayatın bitmek bilmeyen "ulvî" ciddiyetini mi?
Bütün dünyayı ele geçirecekmiş zannına kapılmışların ego oltasına takılmasını mı?
Yoksa insan doğasının o muazzam, "plânlı ama her zaman tesadüflere mahkûm" tarafını mı?

Topu ayağımda çevirmeyeyim daha fazla, nereden vuralım ince ince?
İçimdeki ses diyor ki: "Çok bekleme, hadi vuralım ince ince, lâfı koyalım gediğe, deve cebe girince, eğleniriz keyfince..."

Madem "deveyi cebe sığdırdık", o zaman gediğine koyacak birkaç lâf daha ekleyelim. Buyurun bakalım, hayatın içinden birkaç "ince" tezat:

Modern Bilgelik ve "Cebimizdeki Develer"

Yapay zekâ paradoksu: İnsanoğlu olarak öyle bir zekâ yarattık ki, kuantum fiziğini saniyeler içinde özetliyor ama bir fotoğraftaki "trafik lşmbalarını" seçerken bazen varoluşsal bir krize giriyor. Dünyayı ele geçirmesinden korkuyoruz ama halâ bir "captcha" testinde dizleri titriyor.

Sosyal medya minimalistliği: Herkesin profilinde bir "huzur, sükûnet ve minimalizm" vurgusu; ama o huzuru yakalamak için günde sekiz saat ekran kaydıran, "an"ı yaşamak yerine "an"ın fotoğrafını çekmekten anı kaçıran modern zaman meczuplarıyız.

Plânlı kaos devrini idrsk ediyoruz. Hayatımızı saniyelere bölen takvimler, "verimlilik" aplikasyonları ve stratejik planlarla donattık. Sonuç? Bir kedi hapşırsa ya da internet kesilse, bütün o "stratejik deha" kâğıttan kaplana dönüşüveriyor.

Buyrunuz bir "İronik" dörtlük daha:

Bilgi derya deniz, elimizdeki kova,
Yıldızları saydık, indik şmdi ovaya.
Akıl her gün başka bir hayâl kovarken,
Deve cebe girdi, sığmaz artık yuvaya.

Lâflar gediğine girdi mi dersiniz, yoksa biraz daha "yüklenelim" mi bu absürtlükler silsilesine?

★

Tezatları tartmak güzel de, aklımdaki asıl mevzu başkaydı, olsun ama yine de inceden ince kelimelerle birazcık dans etmiş olduk... kelimelerle dans etmek ruhun şanındandır, o ritme kapılınca mevzu zaten kendi yolunu buluyor, "ince" bir giriş yaparak kelimeleri bir semâzen gibi döndürüverdik işte.

Madem mevzu başka ve kelimeler şu an pistte, gelin o asıl mevzuya doğru yavaş yavaş kıvrılalım.
Bazen en derin gerçekler, en absürt ironilerin arkasına gizlenir; bazen de sadece kelimelerin o tınısı asıl anlatılmak istenenden daha fazlasını söyler. Haydi şimdi yavaş adımlarla dans pistine geçiyoruz...

O asıl "mevzu" ne bir duygu, ne bir gözlem, ne de henüz adı konmamış bir ilham perisi...Mevzumuz TV deki yemek programları...

Ne kadar gereksiz geliyor bana anlatamam, ama insanlar saatlerce izliyormuş, çünkü çoğunluk için tat mühimmiş, mide salgılarını israf etmeme düşüncesi çoğunlukta hakimmiş...!

Biz de buna mümâsil iyi bir yemek tarifinden yola çıkarak iyi bir "insan" tarifi yapalım, o insan ki azıcık et, biraz kemik, sinir, tendon, ciğer, beyin sakatat, az biraz NaCl(tuz), vitamin tozları, KH, protein ve lipitten müteşekkil bir beden, içine de sevgiyi, vicdanı, iyi/kötü duyguları katalım, dibi tutmadan pişirelim, çünkü dibi tutarsa kötüleşir, tadı kekrer....

Haydi o zaman iş başına, mutfağa girdik; ekran başındakiler o parlatılmış tabaklara bakıp mide salgılarını yarıştırırken, biz laboratuvar ve gönül tezgâhını birleştirip "Eşref-i mahlûkat" yemeğini ocağa koyalım.

Madem çoğunluk için "tad mühim", biz de tadı damakta kalıcı, kıvamı yerinde bir "İnsan" tarifi hazırlayalım. Ama dikkat; ateşin ayarı kaçarsa, tadı kekre olur, dumanı her yeri sarar.

Reçete: Tekâmül Sofrası "Zübde-i Âlem/Âlemin özü"
Malzeme Listesi:
Gövde: %70 Hidrojen ve Oksijen karışımı (Suyu bol tutalım ki kibri yumuşatsın).
Şasi: 206 parça kalsiyum bazlı iskelet (Dik durması için şart, ama kaskatı kesilmesin diye aralara esnek kıkırdaklar serpiştirilmeli).
Motor: Bir adet ciğer (kan temizliği için), bir adet beyin (sistemi yönetmek için ama sakatat kıvamında değil, taze tutulmalı).
Baharat: NaCl (Hayatın tuzu biberi, ama tansiyonu yükseltmeyecek dozda).
Sırrı: Bir tutam "Ene" (Benlik), fakat öyle bir süzgeçten geçmeli ki yemeği ekşitmesin.

Hazırlanışı:
Önce malzemeyi hazırlıyoruz: Proteinleri, lipidleri ve karbonhidratları biyolojik bir düzenle harmanlıyoruz. Kemiklerin arasına sinirleri ve tendonları bir kanun sazının telleri gibi gergin ama uyumlu yerleştiriyoruz. Eğer teller çok gerilirse sinir sistemi "akort" tutmaz, yemek çok sert olur.

Kısık ateşte duygu ilavesi: Ocağın altını açmadan önce içine empati ve merhamet sosunu eklemeli. Televizyondaki o şatafatlı sunumlar gibi dışı süslü olmasın; lezzet içeriden dışarıya sızmalı.

Sevgi bağıyla atomları bağlama: "Sevgi" bu yemeğin terbiye sosudur. Eğer sevgiyi en son ve soğuk eklersek pütür pütür olur, bünyeye karışmaz. En baştan, atomların arasına sızacak şekilde yedirmek lâzım.

Pişirme süresi (Tekâmül): İnsanın pişmesi öyle mikrodalgadaki gibi beş dakikada olmaz. Ömür boyu süren bir "kısık ateş" süreci bu. Sabırla bekleyeceksin.

Kritik Uyarılar (Aşçının Notu):

Dibi tutarsa eğer,  şefkât ve adâlet eksik kalırsa yemek tencerenin dibine yapışır. İşte o zaman hırsın yanık kokusu yayılır, tadı "kekre" olur. Ne yesen tat alamazsın, ne söylesen acı gelir.

Mide mi Gönül mü?

Ekrandakiler sadece mide salgılarını israf ederken, bu tarifle biz "gönül sofrası" kuruyoruz. Mideyi doldurmak kolay da, o sakatat yığınının içine rûhu üfleyip kıvama getirmek mesele.

Ne dersiniz, bu yemeğin yanına bir de "sabır şerbeti" gider mi, yoksa "huzur" ile mi servis etmeli?

Bu arada beyin salatasını özleyenler için soslamak lâzım... şimdi mutfak önlüğünü çıkarıp üzerimize laboratuvar önlüğümüzü, altımıza da hikmet kürsüsünü çekelim. Tadı mühim diyenlere, mide salgısını zihne akıtan cinsten, biraz "anatomik", biraz "ontolojik" bir sos hazırlayalım.

Antropolojik Mutfakta Bir Tabak "Varlık":

Televizyon ekranlarında "lezzet patlaması" yaşayanlara inat, biz bu sofrada "varlık sancısı" pişiriyoruz. Çoğunluk mide salgılarını israf ededursun, biz beyin kıvrımları arasında tadı damağına değil, dimağına yerleşecek o derin terkibi hazırlayalım.

Malzemenin Anatomik Sırrı: "Tozdan Tene"

Önce laboratuvar kantarına vuralım mevzuyu: Bir miktar protein, biraz lipit, bir tutam tuz (NaCl), bir avuç mineral ve bolca su... Ama bu sadece kaba inşaat.

Sakatatın Metaforu: Beyni sadece bir "sakatat" olarak görenlere inat, biz onu evrenin şifresini çözen bir "elektrikli ağ" olarak yerleştiriyoruz tencereye. Ciğeri, sadece kanı temizleyen bir organ değil; "ciğerim yanıyor" derken ki o metafizik acının merkez üssü olarak kıvama getiriyoruz.

Tendon ve Sinir: Bunlar sadece mekanik bağlar değildir; insanı dik tutan "şeref" ve çevresiyle iletişim kuran "hassasiyet" telleridir. Akordu bozulursa, ruhun melodisi detone olur.

Terbiye ve Sos: "Duyguların Kimyası"
Yemeğin asıl lezzeti, o biyolojik yığının içine enjekte ettiğimiz "sos"ta gizli:
Simya Sosu: %10 rasyonalite, %90 sezgi. Bu sosu sevgiyle bağlarken içine "merhamet tozları" serpiştiriyoruz. Bu tozlar öyle bir katalizördür ki; sertleşmiş sinirleri yumuşatır, katılaşmış kemiklere esneklik verir.

İroni Esansı: Tarifi hazırlarken içine bir miktar "kendine gülebilme" özütü damlatıyoruz. Bu özüt olmazsa, insan çok ciddileşip tencerenin kapağını patlatabilir.

Pişirme Teknikleri: "Çiğlikten Yanmaya"
Ateşin Ayarı: İnsan, hayatın yüksek basınçlı tenceresinde pişer. Isı çok düşük olursa "çiğ" kalır; her söylenene inanır, her rüzgara kapılır. Isı çok yüksek olursa "yanar"; kibrin isli kokusu her yanını sarar.

Kekre Tat Uyarısı: Eğer sevgi yerine hırsı, empati yerine hasedi ocak başına alırsanız; yemek dibini tutar. O "kekre" tat, insanın sadece dilini değil, hayatını da buruklaştırır. Artık ne vitamin tozları ne de NaCl kurtarabilir o ziyan olmuş ömrü.

Ne dersiniz tarifimize, insanın dimağında sarsıntı yaratır mı bu "Beyin Salatası" kıvamındaki derinlik? Sosun tuzu, biberi ya da "hikmet" dengesi yerinde mi?

Tuzu iyi de biberi ve baharatları eksik gibi diyor iç sesim... o halde meşhur "beyin salatası" tadını arayanların dimağını sızlatacağız, baharat rafının en üstündeki, herkesin elinin uzanamadığı o kadim kavanozları açalım. Sadece biyolojik bir terkip değil, laboratuvar önlüğüyle irfan hırkasını aynı anda giymiş bir şef edasıyla harcı derinleştirelim.

İşte tarifin o eksik kalan, geniz yakan ama şifa veren baharatlı dokunuşu: "Varlık Kazanında" Eksik Kalan Baharatlar

"Kahr-ı Lütûf" Isot’u (Kara Biber): İnsanın hamuruna sadece mutluluk balları katarsak, karakteri gevşek olur. Karışıma bir miktar acı, yani "çile" eklemek şart. Bu isot öyle bir baharattır ki; pişerken can yakar ama son kertede ruhun o meşhur "kekre" tadını, olgun bir rayihaya dönüştürür. Yanmadan pişilmez, sızlamadan tadılmaz.

"Sekîne" Kimyonu: Biyolojik yapımızdaki o bitmek bilmeyen "açlık", "hırs" ve "mide gazlarını" dindirmek için bir tutam sekîne (huzur) kimyonu lâzım. Beyin kıvrımlarındaki o nöron fırtınalarını sakinleştirir; insanı, sadece kendi sesini değil, kâinatın o sessiz korosunu duyacak kıvama getirir.

"Hayret" Zencefili: İşte asıl lezzet burada! İnsanı bir "sakatat yığını" olmaktan çıkarıp "mucize" haline getiren şey bu hayret duygusudur. Laboratuvarda hücreyi incelerken ya da bir böceğin kanat çırpışındaki geometriye bakarken hissedilen o keskin koku... Bu baharatı bol tutalım ki, insan her sabah kendi varlığına bile "yeni bir keşifmiş" gibi baksın da şükretsin.

"Nükte" Karanfili:Ağızdaki o ağır ve çiğ kokuyu (kibri) alacak olan budur. Kelâmın içine bir adet karanfil misali "nükte" ve "ironi" atarsak; hem nefes tazelenir hem de söylenen söz muhatabın gönlünde ferahlık bırakır.

Püf Noktası: Sosun "Kıvam" Analizi

Sosun içine kattığımız o lipidleri (yağları) sadece enerji deposu olarak görmeyelim; onlar merhametin dokular arasındaki "yağlayıcı" gücüdür. Eğer merhamet yağı eksik olursa, sinir ve tendonlar sürtünmeden dolayı gıcırdamaya, et kemikten ayrılmaya başlar.

Ne dersiniz, şimdi bu "zencefilli-isotlu" karışım genizleri yeterince yaktı mı? Derin tefekkür süzgecinden geçmeye hazır hale geldi mi, yoksa "bir tutam da şüphe" mi serpelim üstüne?

Azıcık şüphe, yanında da azıcık koruyucu vehim koyarsak, ocağın altını tam kıvamına getirmiş oluruz kanâatimce. Çünkü şüphe olmayan bir akıl, mayalanmayan bir hamur gibidir; kararında bir vehim ise bu narin biyolojik yapıyı koruyan o görünmez zırhtır.

Son Dokunuş: Şüphe Tuzu ve Vehim Sırrı
"Sokratik" Şüphe Kristali:
Tabağın üzerine ince bir tabaka halinde "Acaba?" tozları serpiştiriyoruz. Bu tozlar, proteinlerin ve lipidlerin o kaskatı gerçekliğini bir anda sarsar. İnsan, sadece et ve kemikten ibaret olduğuna tam ikna olmuşken, bu şüphe kristali ona şunu fısıldar: "Sen, bu tencereye sığmayacak kadar büyük bir sırrın taşıyıcısı mısın, yoksa sadece bir tesadüfün tabağa düşmüş gölgesi mi?" Şüpheyi ekledik ki, zihin kendi üzerine düşünmeye başlasın; beyin salatası sadece tüketilmesin, idrak edilsin.

Koruyucu "Vehim" Kalkanı:
Yanına bir parça da "koruyucu vehim" ekliyoruz. Bu, ocağın ateşinden sakınmayı sağlayan, o "ya bir şey olursa?" diye tetikte bekleyen kadim hayatta kalma sosudur. Vehim, dozunda olduğunda insanı kibrin uçurumundan, "ben her şeyi biliyorum" gafletinden korur. Sinir uçlarını diri tutar, tendonları her an bir hamleye hazır kılar. İnsanı "kendine bekçi" yapar.

Bu arada bir de aşçının notu ekleyelim: Sosu bol tuttuk ki, "Nefes" alanlar okurken sadece doymasın, aynı zamanda her bir kelimenin moleküler yapısında kendi hakiâtini bulsun.

İnsana not: "Ey İnsan ! Bu tabağa bakıp sadece protein sentezi görme. Karbonhidratlar seni bu dünyaya bağlayan toprak, vitaminler ise o topraktan göğe çekilen manâdır. Eğer ruhun ateşi (aşk) eksikse, önündeki sadece bir biyokimya laboratuvarı artığıdır. Ateşi yüksek tut, lâkin tencereyi (bedeni) delme!"

Bu arada terkip içine mayayı unutmayalım, maya olmazsa o kadar malzeme sadece bir "yığın" olarak kalır; ne kabarır ne de o beklediğimiz o ruhani gözeneklere kavuşur. Bu terkibin içine o kadim "Sır Mayası"nı da çalalım ki beynin içinde kabarsın, taşsın.

İşte tarifin o en kritik, "olmazsa olmaz" sırrı: Gizli Formül: "Anâsır-ı Erbaa" Mayası

Aşk Mayası (Can Suyu):
Bu hamurun asıl mayası aşktır. Ama bu öyle sadece beşeri bir heves değil; atomun çekirdek etrafındaki dönüşünden, galaksilerin o muazzam raksına kadar her şeyi bir arada tutan o "çekim" kuvvetidir. Proteinleri, lipitleri ve o sakatat yığınını bir "insan" formuna sokup, ona "Ol!" emrinin sıcaklığını veren budur. Eğer maya tutmazsa, insan sadece bir "biyolojik veri" olarak kalır; ruhu ekşir, tadı bayatlar.

"Dert" Mayası:
Hani derler ya, "Dertsiz insan, meyvesiz ağaca benzer." Hamura bir parça "dert" mayası katıyoruz. Bu dert, mide ağrısı değil, "Niye buradayım?" sancısıdır. Bu maya sayesinde insan, sadece et ve kemik olmadığını anlar. Hamuru kabartan, onu kalıplarına sığmaz hale getiren asıl itici güç budur.

"Vakit" ve "Dem":
Mayayı çaldıktan sonra hamuru kendi haline, "vaktin kucağına" bırakıyoruz. İnsan öyle pat diye olmaz; demlenmesi lâzım. O NaCl kristallerinin duygularla homojenleşmesi ve şüpheyle yoğrulan zihnin vehimle durulması için zaman ocağında demlenmesi için yeterince bekletilmeli.

Dibi tutmasın diye sevgiyle karıştırılmış, şüpheyle mayalanmış, vehimle korunmuş bu "İnsan" terkibi; sadece mideye değil, doğrudan doğruya "Bilince" (yıldız tozundan süzülüp gelen o kadim cevhere) hitap edecektir.

Proteinler tam, duygular kıvamında, şüphe ise zihni berraklaştıracak dozda...Pişen terkibin dumanı üstünde tüterken, yanına bir de "hayret makamından" bir taksim yakışmaz mı? desem de şimdi muhabbete limon sıkmayalım...

Evet deveyi tencereye soktuk, ama süreye dikkat edelim, dibi tutmasın. Ocağın altını tam kıvamında kapattık. Deveyi o tencereye (ya da o daracık "cebe") sığdırdık; şimdi mesele, ocağın başından bir an bile ayrılmadan, o "kekre" tadı vermeden sofraya taşımak.

Şimdi maya da tuttuğuna göre, bu "İnsan" yemeği artık mutfaktan çıkmaya hazır. Kokusu ta buralara kadar geldi.

Sunum ve Tadım:
Bu yemek gümüş tepsilerde değil, "gönül sofrasında" servis edilir. Mide salgılarıyla değil, tefekkürün gözyaşlarıyla tadılır.

Servis Önerisi: Bu yemeği sunarken şunu hatırlamalı:
"Önünüzdeki bu tabak, sadece elementlerin bir araya gelmesiyle oluşmadı. İçindeki NaCl sizi toprağa bağlar ama o bir tutam şüphe sizi göğe, sonsuz soru işaretlerine fırlatır. Vehim ise bu muazzam dengenin bozulmaması için ruhun nöbetçisidir. Eğer şüpheyi çok koyarsanız yemek dağılır, hiç koymazsanız taş gibi ağırlaşır."

"Kıvam" Notu:
"Ey yolcu! Bu tarifteki proteinleri her yerde bulursun, vitamin tozları eczanelerde, NaCl ise her sofrada var. Lâkin bu 'maya' laboratuvarda sentezlenemez. O, 'Yıldız Tozundan Bilince' giden o ince yolda, kâinatın sinesinden süzülüp gelir. Mayası tutan insan, tencereye sığmaz, kâinata taşar; mayası bozulan ise kendi bedeninin zindanında çürür."

Bir "Lezzet Eleştirmeni"nin notunu da servisin yanına koymayı unutmayalım.

"Uyarı: Bu mevzu, mide salgılarını israf eden televizyon programları için değil, dimağında 'hayret' tadını özleyenler için hazırlanmıştır. Biraz laboratuvar, biraz gurme mutfağı; içinde NaCl kristalleriyle dans eden şüphe parçacıkları, koruyucu vehim kalkanı ve 'Aşk Mayası' ile yoğrulmuş bir 'İnsan' terkibi... Tadı geniz yakabilir lâkin şifası dimağdadır. Mayası tutmayanlara servis yapılmaz."

Laboratuvar titizliği ve şair ruhla harmanlanan bu "Nefes", okuyucunun dimağında sadece bir yazı değil, bir "uyanış" olarak kalacaktır. Proteinler yerini buldu, şüphe zihni açtı, maya ise ruhu kabarttı.

Bakalım bu "Zübde-i Âlem" terkibi, televizyon karşısında sadece mide salgılarını israf edenleri nasıl bir hayret makamına davet edecek...

Mevzu gediğine girdi, deve tencerede pişti...Şimdi bu "Nefes"i okuyucuya üfleme vakti!

★

İçimdeki ses homurdanıyor;

-"Servis gelmedi, garsoooon nerdesin, terkibin dibi mi tuttu, deve tencereden mi yoksa pencereden mi kaçtı ?

-Yetiştim hocam, yetiştim! Mutfakla laboratuvar arasındaki o ince koridorda, deveyi tencereye sığdırmaya çalışırken buharın içinde kalmışız. Özür dilerim, ateşin ayarını azıcık kaçırmışız! Devenin tencereye sığması mucizeydi ama o şüphe sosu ve vehim baharatı... ocağın altını iyice harlayınca mutfağı duman sardı, servis de haliyle gecikti. "Dibi mi tuttu?" dersen, az kalsın tutuyordu ama aşk mayası kurtardı; devenin de kaçmaya niyeti yoktu zaten, bu tefekkür sofrasında kalmak istiyordu. 

Haklısın, bu kadar "şüphe" ve "vehim" soslu bir yemek bekletmeye gelmez; yoksa Allah muhafaza, kibrin isli dumanı mutfağı sarar! Buyur hocam, dumanı üstünde, "İnsan" terkibi...Hocam, bu deve gerçekten tencereye sığmamak için direnç gösterdi herhalde! Mutfakla servis arasındaki o ince çizgide bir "iletişim kazası" yaşanmış, servis asansörü yolda kalmış. Ama ne deveyi pencereden kaçırdık ne de tencerenin dibini tutturduk. Hocam, devenin hörgücü tencerenin kapağına takıldı, "şüphe" tuzu mutfaktaki optik kabloları yaktı! Servis tepsisi yolda bir "vehim" kazasına uğradı ama vazgeçmek yok dedik; o deveyi o tencereye soktuk bir kere, servis o masaya gelecek dedik. Ha bir de mutfaktaki dumanı dağıttım, asansörü de tamir ettim. Hocam, eğer bu sefer de garson yolda kaybolursa, bil ki deve tencereden çıkıp pencereden kaçmadı, ben buradayım, servis gelene kadar mutfağın kapısındayım.

-Bu arada garsonun servis notu da manidarmış, demiş ki: "Efendim, tabağınızın kenarındaki o NaCl kristalleri sizi toprağa bağlar, lâkin içindeki o şüphe dumanı sizi göğe fırlatmak içindir. Vehim sosunu yanına bıraktım ki, kibrin ateşi genzinizi yakmasın. Hocam bu arada, deveyi pencereden kaçırmadan, mayayı da ekşitmeden o meşhur "beyin salatası" kıvamındaki tabağınızı hazırladım. Televizyondaki yemek programlarının o cilâlı sunumlarına inat; içinde NaCl kristalleri, lipid zincirleri, bir avuç "Şüphe" ve bir tutam "Vehim" bulunan, dibi tutmasın diye "Aşk Mayası" ile karıştırılmış o "İnsan" terkibini takdim ediyorum.

-İşte laboratuvar önlüğüyle bilgenin kadim irfanının düğümlendiği, dimağları sızlatacak o son servis:

"İNSAN"
Nefes ve Kelâm için Mutfak Notları
Zemin: %70 su, bir miktar kalsiyum ve protein zinciri (Kaba inşaat).
Sos: Şüphe kristalleri ve koruyucu vehim esansı (Zihni diri tutan dokunuş).
Maya: Aşk (Olmazsa olmaz, yoksa yemek kokar).
Sonuç: Dibi tutarsa kekre, mayası tutarsa "Âlemin özü".

-Deve nazlı, garson hızlı, iştah kabarık, gel niyâzlı

-Hocam, "gel niyâzlı" dedin ya, akan sular durdu, nazlı deve dize geldi, garson jet hızıyla ocağın başından ayrılıp servis yoluna düştü! Bu kadar iştahlı ve niyetli bir bekleyişe, mutfak ekibi olarak can feda...Buyur hocam, o meşhur, mayası bol, şüphesi yerinde, altı çizili ve mühürlü; "İNSAN" terkibi...

"İNSAN": Elementler ile toprağa, şüphe ile göğe, aşk mayası ile hakikate bağlanan o muazzam terkip. Mide salgılarını değil, bilincin ışığını takip edenler için servis edilmiştir.

-Nasıl hocam, bu sefer devenin hörgücü de tencerenin kapağı da yerli yerinde mi? NaCl kristalleri şüpheyle dans etti, aşk mayası tencerenin her köşesine süzüldü ve işte o meşhur "insan", dumanı üstünde, tüm anatomik ve ontolojik ihtişamıyla karşınızda:

-Muhteşemsin şef...

-Estağfurullah hocam, muhteşem olan ocağın başındaki bu derin tefekkür ve sizin o zarif yönlendirmeniz. Deveyi tencereye sığdıran, şüpheyi şifaya dönüştüren ve bu "İnsan" terkibini anlamamızı sağlayan asıl ilham, sizin gönül mutfağınızdan süzülüp geldi.

★  

-Servisimiz dimağınızda güzel bir tat bıraktıysa, Nefes Kelâm okurları da bu sofradan nasiplerini alacaktır. Mide salgılarını değil, "hakikât" salgılarını harekete geçiren bu mevzu, dumanı üstünde tüterken eminim çok canları uyandıracak. Tabağı masada bıraktım, şimdi bir kahve içip bu derin lezzetin demlenmesini izleme vaktidir. Gönül mutfağının ateşi zikre durduysa, ocağın tütmesi de ondandır. Bu sofrada pişen sadece kelâm değil, "Yıldız Tozundan Bilince" uzanan o bitmek bilmeyen yolun hakikâtidir.

-Kazan kaynadı, sır aşikâr oldu; proteinler yerini buldu, ruh da aslına rücû etti. "Hay" nidasıyla mühürlenen bu tefekkür sofrasında bulunmak, ocağın isini ve kokusunu sizinle paylaşmak bir şereftir.

★

Bu mevzuyu, merhum Doğa  Cüceloğlu(*)'nun "İnsan  İnsan'a" kitabından mülhem olarak ve kendi biyoloji/zooloji bilgilerimizle ve metaforik yaklaşımla biraz ironi de katarak kaleme aldık...

"Doğan Cüceloğlu, insanı sadece fiziksel bir varlık (et ve kemik) olarak değil, aynı zamanda anlam arayan, duyguları, düşünceleri ve kültürel değerleri olan bütüncül bir yapı olarak ele almıştır. Onun yaklaşımında "insan", insan insana ilişkiler kurabilen, kendini geliştirebilen ve çevresine anlam katan bir varlıktır. Cüceloğlu'nun görüşleri doğrultusunda insanı et ve kemikten öteye taşıyan unsurlar şunlardır: İnsan İnsana İlişki: Cüceloğlu, "İnsan İnsana" kitabında, insanların birbirleriyle sadece "et ve kemik" düzeyinde değil, "can" düzeyinde, yani samimi, dürüst ve saygılı bir iletişim kurması gerektiğini vurgular. 

Anlam Arayışı: İnsan, sadece fiziksel ihtiyaçlarını karşılayan bir canlı değildir. Cüceloğlu'na göre insan; hayatına anlam katan, değerleri olan ve bu değerler uğruna yaşayan bir varlıktır. 

Kişisel Gelişim: İnsan, potansiyelini gerçekleştirmek, kendini tanımak ve geliştirmekle yükümlüdür. Bu, "öz"e inme sürecidir. İçsel Bütünlük: Et ve kemik bedenimizi oluştururken, doğan cüceloğlu değerler eğitimi ve içsel iletişim ruhumuzu ve kişiliğimizi oluşturur.
Özetle, Doğan Cüceloğlu için et ve kemik sadece bir kılıftır; asıl önemli olan insanın "can" olması ve bu canı nasıl "insan"laştırdığıdır."

★

O halde "Mutfak ve Laboratuvar Notlarından" diye bu mevzuya imzamızı da atarak, insana dair bu bilimsel ve edebi şöleni mühürleyelim burada. Artık bu metin "Nefes ve Kelâm" okuyucusuna afiyet ve tefekkürle sunulabilir:

Huzurda afiyetle yiyiniz, şükür ve marifetle tüketiniz!...kemâl-i muhabbetle...

_________

(*)Cüceloğlu, D. (2021). İnsan insana (1. baskı). Kronik Kitap.