Fırıldaklara kalır mı bu mu dünya?

Dürüst çalışkan edepli, güzel ahlâklı, alnının teriyle ekmek parası kazananlar, sade ve minimalist hayat sürenler bir yanda; hırsız arsız sahtekâr dolandırıcı, sömürgeci asalak, ahlâk fukarası, havadan kazanıp yalıda şatoda yiyen, lüks ve konfor içinde yüzenler öte tarafta....

Kıyıda köşede kalmış garibanlar kıraathânesinde taş plaktan bir şarkının sesi yükseliyor:

Adaletin bu mu, dünya?
Ne yâr verdin ne mal, dünya
Kötülerinsin sen, dünya
İyileri öldüren dünya

...O taş plağın cızırtılı sesinde yankılanan o kadim soru, duvarlarının boyası dökülmüş o küçük kıraathanenin ötesine geçer; sokakları, caddeleri aşar da lüks malikhânelerin yüksek duvarlarına, yalıların kapalı kapılarına çarpıp geri döner. Çünkü adalet, o şatafatlı salonların hiç uğramadığı, unuttuğu bir kelimedir artık.

Bir tarafta sabahın kör karanlığında nasırlı elleriyle hayata tutunmaya çalışanlar, helal lokmanın peşinde ömrünü tüketenler vardır. Onlar için hayat, bir lüks değil, bir haysiyet mücadelesidir. Azla yetinmeyi, kanaat etmeyi, başını yastığa koyduğunda vicdanı hür uyuyabilmeyi zenginlik sayarlar. Minimalist yaşamları bir tercih değil, ahlâklarının ve mecburiyetlerinin asil bir yansımasıdır.

Öte tarafta ise başkasının emeğini kendine basamak yapanlar, başkasının gözyaşından servet devşirenler hüküm sürer. Alın teri dökmeden, hak etmeden, sadece sistemin açıklarından ve ahlâksızlığın getirdiği "kolay yollardan" beslenen asalaklar... Onların dünyasında paranın kokusu, karakterin lekesini örter sanılır. Yalıların ve malikhânelerin pencerelerinden, rezidansların ışıltılı balkonlarından dünyaya bakanlar, sokaktaki o sessiz ama vakur kalabalığın çığlığını duymazlar.

Ama tarihe şöyle birbgöz gezdirenler bilir ki; paranın satın alabildiği konfor, hiçbir zaman huzuru satın almaya yetmemiştir. Ve sonunda hepsi kara toprakta eşitlenmiştir.

O taş plaktan yükselen ses, sadece bir sitem değil, aynı zamanda bir hakikat haykırışıdır:

Fırıl fırıl dönen fırıldaklara kalır mı bu mu dünya?

Kimi zaman çarklar güçlüden, arsızdan yana dönüyor gibi görünse de, insanlığın asıl mirasını yalan dünyada sefa sürenler değil; o kıraathânede çayını yudumlarken bile insanlıktan hak ve adaletten ödün vermeyen, alnı açık insanlar geleceğe taşıyacak. 

Çünkü alınteri dökmeden gayrımeşru yollardan edinilen malikhaneler, köşkler yalılar rezidanslar villalar yıkılır, şatolar eskir; ama insanca onurlu hayat sürmenin, dürüstlüğün, namusun ve güzel ahlâkın bıraktığı iz asla silinmez.

★

Bir İrfan Şehri Düşünelim...

Bu şehir, Türk-İslam irfanının tahayyül ettiği en kâmil, en ideal toplumsal düzen modelidir. Bu kavram, yalnızca mistik bir ütopya ya da mekânsal bir şehir plânı değil; adaletin, ahlâkın ve rızanın mutlak egemen olduğu, birey ile toplumun birbirini ezmeden bütünleştiği evrensel bir toplumsal mukaveledir.

Bu ideal düzende birey ve toplum ilişkisi, günümüz modern dünyasının çıkara dayalı ilişkilerinden tamamen farklı bir eksende şekillenir:

İrfan şehrinde ideal birey "Kâmil İnsan"dir...

Bu şehirde birey, modern tüketim toplumunun inşâ ettiği "bencil ve hırslı" insan tipinin tam zıddıdır. 

İrfan şehrinde toplumsal düzenin ayakta kalmasını sağlayan, adeta bir anayasa niteliğindeki temel kriterler ve öz denetim vardır. Birey, kendi nefsini terbiye etmiş, hırslarından arınmış ve "eline, diline, beline sadık" olmayı hayatın merkezine koymuştur.

Bu düzenin ilk ve en sarsılmaz kriteri, bireyin kendi nefsi üzerinde kurduğu mutlak hakimiyettir. Toplumsal asayiş, dışsal bir kolluk kuvvetinden önce bireyin kalbinde/vicdanında başlar.

Elini temiz tutmak, hırsızlıktan, arsızlıktan, başkasının hakkına el uzatmaktan ve şiddetten uzak durmak; emeği mukaddes bilmektir.

Dilini temiz tutmak, yalandan, iftiradan, gıybetten, kırıcı ve yıkıcı sözden arınmak; hakikati konuşmaktır.

Belini temiz tutmak, namusu, aile bağlarını, ahlâki sınırları korumak; nefsani arzuların esiri olarak toplumsal dokuyu zedelememektir.

Bu şehirde gönüllü paylaşım ve kanaat hakimdir. Birey, lüks ve şatafatın esiri olmaz. İhtiyacından fazlasına tamah etmez; çünkü bilir ki birinin fazlası, diğerinin eksikliğidir. 

Vicdan ve özdenetime dayalı bir hayat tarzı hakimdir bu şehirde... Dışarıdan bir kolluk gücüne, cezaya ya da kanuna (mecbur kalınmadıkça) ihtiyaç duymadan, birey kendi vicdanını en büyük mahkeme yapar. Alnının teriyle, helal lokma ile yaşar.

Hürriyet ve sorumluluk açısından bakıldığında ise, birey özgürdür, ancak bu özgürlük toplumun zararına işleyen bir sorumsuzluk barındırmaz. Kişi, kendini toplumun bir cüzü olarak görür.

İrfan şehrinin toplumsal yapısı, rekabet değil, "dayanışma ve rıza" üzerine kuruludur. Toplum, tek tek bireylerin haklarının korunduğu, hiçbir kesimin sömürülmediği organik bir bütündür.

Bu toplumsal hayatta hoşnutluk esastır.  Toplumda hiçbir karar, hiçbir eylem bir dayatmayla gerçekleşmez, istişare esastır. Her işin başında ve sonunda "kulun kuldan razı olması" aranır. Hak yenmişse helalleşilir, küslük varsa barışılır. Çünkü rıza alınmadan bir toplumda dirlik kurulamaz.

Bölüşümde de adaleti gözetmek esastır. "Nimet ve Külfet Ortaklığı"ve eşitliği gözetilir. Üretimde dayanışma esastır, bölüşüm ise adildir. Asalaklığa, havadan kazanmaya, başkasının emeği üzerinden yalılarda, şatolarda sefa sürmeye bu toplumda yer yoktur. "Hırsız ve arsız" olanlar, toplumun vicdanında zaten kendine yer bulamaz; dışlanır. 

İrfan şehri, asalaklığın, sömürünün ve emeksiz zenginleşmenin kökünden kazındığı bir ekonomik ahlâka sahiptir. Herkes gücü ve yeteneği oranında toplumsal üretime katkıda bulunur. Havadan kazanmak, başkasının sırtından geçinip malikhanelerde, yalılarda sefa sürmek bu düzenin tamamen dışındadır.

Bölüşümde hakkaniyete kesinkez riayet edilir. Üretilen değer, ihtiyaca göre adilce paylaşılır. Komşusu açken tok yatanın, garibanı görmezden gelenin irfan ehlinden sayılması imkânsızdır. Bu toplumda lüks ve konfor yarışı yerini, minimalist ve kanaatkâr bir asalete bırakır.

Manevi bağların kuvvetli ve adaletin hakim olduğu bu toplum, güçlünün zayıfı ezdiği bir orman kanunuyla değil; sevgi, saygı ve hakkaniyet ölçüsüyle ayakta durur. Garibanın hakkı, en yüksek kürsüdeki kadar kutsaldır.

Bugünün dünyası, bireyi kutsarken toplumu yabancılaştıran, ya da toplumu öne çıkarırken bireyi ezen sistemler arasında sıkışmıştır. İrfan şehri ise bu iki unsuru "insan merkezli" kavramında birleştirir. Birey toplum için bir yük olmadığı gibi, toplum da birey için bir baskı unsuru değildir.

Herkesin birbirinden razı olduğu, emeğin mukaddes sayıldığı, ahlâk fukaralığının yerini gönül zenginliğine bıraktığı bu irfanî model; aslında insanlığın yüzyıllardır aradığı, taş plaktan yükselen o "adalet" çığlığının yegane panzehiridir.

"İrfan Şehri", hoşnutluk kapısından geçmiş, ahlâki olgunluğa (kemalata) ermiş insanların oluşturduğu, manevi ve hukuki adaletin etle tırnak gibi birleştiği bir toplumsal düzeni ifade eder. Bu düzende nizam, inzibati tedbirlerle, duvarla ya da cezai müeyyidelerin korkusuyla değil; insanın kendi içindeki "öz denetim"le ve toplumun ortak vicdani mutabakatıyla sağlanır.

Kulun kuldan hoşnutluğu toplumsal birlik ve dirliğin en temel meselesidir...

İrfan şehrinde adalet, doğrudan hayatın içinde ve toplumsal yüzleşmelerde tecelli eder. Toplumda hiç kimse bir başkasına hakkı geçerek, onun rızasını almadan yaşayamaz. Bir kul, diğer bir kuldan razı olmadıkça o toplumda dirlik ve ibadet zemin bulamaz.

Toplumsal düzeni bozan, ahlâki zafiyet gösteren, haksız kazanç sağlayan ya da kul hakkı yiyenler "kendi içinde yüzleştirilir". Toplum vicdanı tarafından sorgulanır ve mağdur edilen kişinin hakkı tastamam teslim edilip rızalığı alınana kadar o kişi, toplumsal ilişkilerden yalıtılır.

Bu düzende gönül kırmamak esastır...çünkü insan, yeryüzündeki en mukaddes varlıktır. İrfan dilinde insanın kalbi, mukaddes olarak kabul edilir.

"İncinsen de İncitme" bu düzende toplumsal ilişkilerin yumuşak gücü olan önemli bir ilkedir. Tartışmalarda, fikir ayrılıklarında veya günlük yaşamda nezaket, edep ve haya esas kriterdir.

Makam, mevki, soy veya zenginlik bir üstünlük ölçüsü olamaz. İrfan şehrinin merkezinde "insan" vardır ve insanlar arasında tam bir hürmet ve eşitlik esastır.

Özetle; İrfan şehrinde toplumsal düzen; kanunların zorlamasıyla değil, edep, vicdan, helal lokma rızalık ve gönül hoşnutluğu sütunları üzerine yükselir. Bu kriterler, insanı eşyanın ve hırsların kölesi olmaktan kurtararak, toplumu bir erdem ve huzur ikliminde yaşatır.

★

Bu dönen çarkın içinde, dünyanın sonlu olduğunu unutmadan, insanın gururunu ve insanlığını koruyabilmesi kişi için en büyük mükafattır...