Mûsıkîye ve mûsıkîşinasın şahsiyetine dair bu derinlikli tespitimiz ile, seslerin ötesindeki o asil medeniyet tasavvurunu ayan beyan ortaya koyarak bu ufku ve felsefeyi besleyecek şekilde mevzuya devam edelim:
Mûsıkîşinasın Şahsiyeti ve Sanatın Sınırları
Mûsıkîşinas, yalnızca enstrümanına hükmeden bir icrâcı veya perdeler arasında gezinen bir gırtlak ustası değildir; o, kâinâttaki o muazzam nizamın, ses mimarisi üzerinden yeryüzündeki tercümanıdır. Zira mûsıkî; fiziğin dalga boyuyla, matematiğin hassas nispetleriyle, edebiyatın ruhu besleyen kelâmıyla ve nezaketin o incelikli terbiyesiyle harmanlanmış külli bir mekteptir.
Bu mektepten feyzalan mûsıkîşinasın şahsiyetinde şu hususlar tezahür eder:
Ruhun ve zihnin disiplini... Tellerin ardındaki matematiksel disiplin, sanatkârın ahlâkına ve duruşuna sirayet eder. Düzenli bir ritim, hayatın ve düşüncenin de muhkem bir nizam dâhilinde akmasını sağlar.
Kelâm ile sesin vuslatı (Edebiyat ve Nefaset)... Bir güfteyi fısıldarken mûsıkîşinas, kelimelerin dikey anlamlarını musıkînin yatay estetiğiyle birleştirir. Böylece ortaya çıkan eser, sadece kulağa hitap eden bir tını değil; zarafet ve nefaset süzgecinden geçmiş bir tefekkür abidesi olur.
İrfan ve gönül gözü...Eğlence vasıtası olarak görülen "müzik", insanı anlık hislerin girdabına sürükleyip tüketebilir. Oysa bir kültür ve ilim olarak idrak edilen "mûsıkî", insanı anın ötesine, varlığın ve hakikatin özüne doğru bir yolculuğa çıkarır, çünkü nağmelerdeki tınılar gönül telini titreştirir, ruha hitab eder...
Mûsıkîşinas, seslerin kalıbına can üfleyen bir sanatkâr olduğu kadar; edebiyle, oturuşuyla, kalkışıyla, meclisteki sükûtu ve kelâmıyla o köklü kültürün yaşayan bir numunesidir. Onun sanatı, şahsiyetinin aynası; şahsiyeti ise musıkîsinin en sessiz, fakat en tesirli bestesidir.
Bu asil kültür, eğlendirirken tüketen değil; dinlendirirken inşâ eden, insanı kemâle erdiren muazzam bir mirastır aslında.
Bu köklü mirasın kapısını biraz daha araladığımızda görürüz ki, mûsıkîşinasın şahsiyetindeki bu "mündemiç" (iç içe geçmiş, bütünleşmiş) yapı, tesadüfi bir sentez değil, asırlar boyu ilmek ilmek işlenmiş bir "irfan mektebinin" neticesidir.
Mevzuya biraz daha devam edelim:
İlmin ve Estetiğin Kesişim Noktası: Makam ve İnsan
Mûsıkîyi sadece kulakla tüketilen bir meta olmaktan çıkaran şey, onun kozmik ve insani gerçekliklerle olan doğrudan bağıdır. Mûsıkîşinas, sesin fiziğine ve matematiğine vakıf oldukça, aslında varlığın dilini çözmeye başlar.
Matematiksel Akort, Ruhsal Denge: Bir tamburun perdesinde veya bir neyin boğumunda saklı olan matematiksel oranlar, aslında insanın iç dünyasındaki dengenin bir yansımasıdır. Frekansların ve dalga boylarının (fizik) insan ruhu üzerindeki tesirini bilen mûsıkîşinas, hangi makamla hangi gönle dokunacağını, hangi ritimle hangi zihni teskin edeceğini bilen bir "gönül hekimidir".
Nezaket ve Zarafetin Lisanı: Mûsıkîşinasın lügatinde kabalığa, hoyratlığa yer yoktur. Nağmelerdeki o milimetrik ve/veya saniyelik geçişler, usulün ve ritmin o titiz disiplini, sanatkârın gündelik hayatına, insanlarla olan münasebetine ve meclisteki duruşuna birer zarafet nişanesi olarak yansır. Onun sükûtu da kelâmı gibi ölçülü, dengeli ve ahenklidir.
Gelenek ve Gelecek Arasındaki Köprü: Bu kültürle yoğrulan bir şahsiyet, geçmişin estetik birikimini (edebiyat, usul, makam) heybesinde taşırken, onu bugünün ve yarının ruhuna üfleyebilme kabiliyetine sahiptir. O, taklitçi değil; geleneğin köklerinden beslenip yeni filizler veren bir kâşiftir.
Mûsıkî, Varlığın Sessiz Geometrisidir
Eğer mimariyi "donmuş bir mûsıkî" olarak kabul edersek, mûsıkîyi de "akışa geçmiş bir mimari" olarak görmek gerekir. Mûsıkîşinas, seslerden kaleler, kubbeler ve saraylar inşâ eden bir sedâ (ses) mimar-mühendisidir. Ancak onun malzemesi taş ve tuğla değil; disiplin, matematik, edebiyat ve katıksız bir nefasettir.
İşte bu yüzden, mûsıkîşinasın meclisi bir eğlence yeri değil, bir "edep ve marifet meclisidir" Onun telinden dökülen her nağme, insanı süfli hislerden arındırıp ulvi bir tefekküre davet eden estetik bir davetiyedir.
Hoş sedâ ile kalınız...