İnsan; akıl gibi muhasebe yetisine sahip olmakla birlikte, nefis ve heves gibi ham dürtülerle de malul bir varlıktır. Bu iki zıt kutup arasındaki gerilim, ahlâki bir özne olma çabasının temel yakıtıdır. Doğası gereği yönlendirici olması gereken akıl, sıradanlaştığında veya mekanik bir hesap makinesi gibi çalıştığında menfaatin emrine girmekte gecikmez. Problem genellikle aklın yokluğunda değil, aklın "nefsî hesapların avukatı" haline gelmesindedir. İnsan bir şeyi arzuladıktan sonra akıl, o arzuyu meşrulaştıracak sofistike bahaneler üretmekle meşgul olur. Asıl tehlike ve kolaycılık da buradadır.
Fıtratta var olanı tamamen bastırmak veya yok etmek beyhudedir; çünkü mesele ham enerjiyi imha etmek değil, dürtülerin direksiyonuna geçip freni ve gazı hakiki bir idrakle kontrol etmektir.
İşte bu noktada devreye iki temel merci girer: Mümeyyiz akıl ve vicdan.
İyi ile kötü, kalıcı ile geçici olanı ayırt eden mümeyyiz akıl, bağımsız hakem rolünü koruduğunda güdüleri terbiye eden bir otoriteye dönüşür. Ancak aklın çözemediği düğümleri çözen, ona ahlâki bir derinlik kazandıran ise içimizdeki o ilksel ve aşkın ses, yani vicdandır. Vicdan sustuğunda veya bastırıldığında, akıl ne yazık ki heveslerin en becerikli avukatı kesiliverir.
Bugünün gürültülü dünyasında, o iç sesin duyulabileceği sükûneti koruyabilmek başlı başına bir direnç meselesidir. Nefsin gürültüsünü bastırıp o ilahi yankıyı duyabilmek büyük bir çaba ve arınma gerektirir. Heveslerin rüzgârında savrulan bir hayat, pusulası olmayan gemiler gibi her rüzgârla başka bir kayalığa sürüklenir.
Hâsıl-ı kelâm;
Güdülerine teslim olmak kolaya kaçmaktır; mümeyyiz aklın ve vicdanın süzgeciyle onları terbiye etmek ise insanı insan kılan erdemli bir inisiyatiftir. Heveslerin gürültüsüyle o iç sesin üzeri örtüldüğünde akıl nefsin avukatına dönüşür. Dolayısıyla insan, güdülerin taşıyıcısı değil eğiticisi olmayı seçtiği an, kendi hikâyesinin hakiki yazarı haline gelir...
Sağlık ve safâlıkla kalınız...