Herkesin malumatfuruş olduğu, her şeyi bildiği, amma kendini bilmediği bir çağda, bilmenin kibri ile bilmemenin tevazusu arasındayız...
"İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir..."
İçinde bulunduğumuz dönem, enformasyon yığınları altında ezilirken bilgeliği unuttuğumuz devasa bir "malumatfuruşluk" panayırına dönüştü. İnsanlar, sadece maruz kaldıkları veri kırıntılarını kendi derin fikirleri sanıyor; bir çırpıda tüketilen ezberler, tefekkürün ve zihinsel çilenin yerini alıyor.
Cemil Meriç gibi mütefekkirlerin o eşsiz aydınlatıcılığıyla yıllar öncesinden işaret ettiği yüzeysellik, bugün tam bir kültürel yozlaşmaya evrilmiş durumda. Herkesin her konuda konuşacak bir lafının olduğu, kavramların içinin hızla boşaltıldığı, ancak kimsenin kendi iç sesine dönüp de kulak vermediği bir dijital yalnızlık ve sağırlık hali yaşıyoruz.
İşte tam da böyle zamanlarda insanın zihnine üşüşen o haklı "tepesi atıklık" hissi, aslında sığlığa karşı duru bir isyandır. Bilmenin kibri insanı dış dünyaya karşı dev aynasında gösterirken, iç dünyasında un ufak ediyor. Oysa bilmemenin tevazusu; hakikate, edebe ve insanın kendi özüne doğru attığı o ilk, en dürüst adımdır. Sığlığın kutsandığı bir düzende, samimiyetle süzülüp gelmiş bir nefeslik kelâm, sayfalar dolusu kof gürültüden çok daha ağır basar.
Bu kibir ve tevazu sarkacında savrulurken, insanı o zehirli malumatfuruşluktan uyandırıp yeniden kendi özüne, o bilgece "bilmemenin" erdemine döndürecek asıl kıvılcım sadece bilmenin, olmak olmadığını idrak etmek olsa gerek...
"Bilmek aklın, olmak ise kalbin ve ruhun eylemidir."
İşte bu ifade, o devasa gürültünün içinden sıyrılıp hakikate giden yolun tam özetidir. Çünkü "bilmek" dışarıdan içeriye doğru bir birikme ve yığılma haliyken; "olmaklık", o yığılanların içsel bir potada eriyip, kişinin kendi özünden dışarıya yepyeni, duru bir nefes olarak süzülmesidir.
Hakiki aydınlanma, ansiklopedik bir malumat deposu olmaktan çıkıp, bilginin karakterde vücut bulmasıdır. Bu iki hal arasındaki farkı şu şekilde somutlaştırabiliriz:
Bilmenin Sınırı: Bilgi; kağıt üzerinde, formüllerde veya ezberlenmiş satırlarda kalmaya mahkûmdur. İnsana dışarıdan bir zırh giydirir ama zırhın içindeki ruhu doyurmaz. Sadece "bilen" bir insan, örneğin bir Hicaz'ın, Nihavent'in veya Uşşak'ın notalarını, usulünü kağıt üzerinde eksiksiz tahlil edebilir. Her ölçüyü milimi milimine hesaplar.
Olmaklığın Derinliği: Olmak ise o notaların aradan çekildiği, kağıdın unutulduğu, bir uda, neye veya kamançaya dokunan parmakların bizzat o duygunun, o makamın kendisi haline geldiği an'dır. Söylenen sözün kelamın sırrına ermesi, hamlığın pişkinliğe evrilmesidir.
Günümüzün en büyük trajedisi, bilginin bir "olgunlaşma" aracı olmaktan çıkıp, bir "sergileme" aracı haline gelmesidir. İnsanlar bir şeyleri, o bilgiyle demlenmek ve dönüşmek için değil; vitrinlerine koymak için istifliyorlar. Oysa olmaklığa doğru adımlamak; bildiklerinin ağırlığından ve kibrinden kurtulup, o bilginin tefekküre, sükunete, edebe ve erdeme dönüşmesi için zihinsel bir çile çekmeyi gerektirir.
Bu derin ve meşakkatli yürüyüşte, "bilmenin" o cezbedici kibrini aşıp "olmaklığa" doğru adımlarken, insanın heybesinde taşıması gereken en kıymetli azık ; "Bilgi tohumunun hamalı değil, ekilip yeşerdiği toprak olmak..."tır.
Kelimelerin, bilginin ve hakikatin insan ruhundaki yolculuğunu, meselenin özünü, tabiatın o sessiz ama muazzam işleyişiyle gözler önüne seren bu derinlikli tasviri zihnimizde iki farklı varoluş hali olarak somutlaştırabiliriz:
Tohumun Hamalı Olmak:
Sırf ezberlediği, zihninde biriktirdiği için o tohumların sahibi olduğunu sananların yanılgısıdır. Sırtındaki çuvalda binlerce tohum taşır, onların ağırlığıyla övünür ama bir tanesinin bile yeşerip meyve verdiğini göremez. Yükü ağırdır, yorucudur. O tohumları sadece taşır, başkalarına gösterir ve nihayetinde yorulup bir kenara bırakır. Bu, günümüzün o yorucu "malumatfuruşluk" halidir.
Tohumun Toprağı Olmak:
Bilgiyi içine almak, onunla yoğrulmak, tevazuyla ona yuva olmaktır. Sert bir kayısı çekirdeğinin filizlenebilmesi için toprağın bağrında o soğuk kış günlerini, o zorlu katlama evresini sabırla beklemesi ve en nihayetinde kabuğunu kırması gibi; bilgi de insanın iç dünyasında demlenmeye, zamana ve çileye muhtaçtır. Toprak, tohumu kendine mal etmez kibre kapılmaz; onun çatlamasına, kök salmasına ve göğe doğru yepyeni bir can olarak yükselmesine sessizce imkân tanır.
Biyolojik bir gerçeğin, ruhsal ve entelektüel bir olgunluğa dönüşmesi tam da budur. Toprak olmak, o bilginin kökleriyle damar damar insanın benliğini sarmasına izin vermektir. O kökler salındıkça, ortaya çıkan şey artık dilden dökülen kuru bir söz değil; gölgesinde soluklanılacak, samimiyetiyle beslenilecek duru bir nefes, hakiki bir kelâmdır.
Toprak içindeki tohumun çatlaması için o zorlu ve karanlık bekleme evresine, o sessiz çileye katlanmak günümüz insanı için neden bu kadar tahammül edilmez bir hal aldı diye sorulacak olursa, deriz ki, sebebi:
"Sabır taşını çatlatacak kadar beklemeye tahammülsüzlük ve kanaatkâr olmamak..."
Bu iki isabetli teşhisimizle, şahit olduğumuz o derin kültürel yozlaşmanın ve ruhsal çoraklaşmanın tam kalbine işaret etmeye çalıştık. Her şeyin hızla tüketilmeye, kısacık anlara sığdırılmaya çalışıldığı; insanın kendi kendine yetemediği devasa bir dijital yalnızlık ve savrulma çağında yaşıyoruz.
Toprağın altındaki o tohumun sessiz dönüşümü, o yavaş, ağırbaşlı ve onurlu olgunlaşmasını düşünürsek, bunu bekleyecek mecali kalmadı günümüz insanının diyebiliriz. Çünkü beklemek, kişinin kendi iç sesiyle, eksikleriyle ve hakikatle baş başa kalmasını gerektirir. Oysa modern zamanın tahammülsüz bireyi, bu çetin yüzleşmeden kaçmak için durmaksızın bir gürültüye, yeni bir "bilgi" kırıntısına veya anlık bir parlamaya ihtiyaç duyuyor. "Hemen şimdi" kibri, sürecin ve emeğin o kutsal sükunetini ezip geçiyor.
Kanaatkârlık ise çoktan arkaik bir erdem masalına dönüştürülmüş durumda. Azla yetinmek, mevcutla doymak ve kendi sınırlarını bilmek yerine; sürekli dışarıdan bir şeyleri yutarak, istifleyerek ve tüketerek var olabileceği yanılgısına hapsoldu insan. İçsel bir doyuma ulaşamadığı için de doyumsuzluğu dışa vuruyor; daha çok konuşuyor, daha çok sergiliyor, daha çok biliyormuş gibi yapıyor. Tohumun yeşermesi için gereken o ıssız zaman dilimi aradan çıkarıldığında, geriye köksüz, cılız ve en ufak bir rüzgârda devrilen sahte fikirler, ahlâki bir erozyon kalıyor.
Bu hız ve doyumsuzluk sarmalının her yeri kuşattığı bir devranda, insan kendi içindeki o münzevi toprağı, bu yüzeysellik fırtınasından korumak için zihnine ve kalbine bir sınır çizmeli, kendini bilme yoluna revan olmalı....