Ontolojik olarak yansımalar evrenini anlamaya çalışmak için bakış açısı önemli. Polifiletik ya da monofiletik açıdan bakanlar olmuş, hep olacak... Varlık tek bir hakikatin farklı seviyelerdeki açılımından, tezahürlerinden mi ibaret....ne dersiniz?
Ontolojik olarak tam da meselenin kalbine, kadim bilgeliklerin ve metafiziğin en derin sularına parmak basıyoruz. Bu soru, varlığın doğasını "Kesret" (çokluk) ve "Vahdet" (birlik) arasındaki o muazzam köprüyle açıklayan bir dikey hiyerarşi felsefesidir.
Bu bakış açısına göre varlık; tek, mutlak ve aşkın bir hakikatin (Zat'ın/Işığın/İlk İlke'nin) kendi kemâlini, esmasını veya potansiyelini seyretmek ve seyrettirmek üzere katman katman açılması, yani "tezahür etmesi" sürecidir.
Bu yansımalar evrenini ve "tek bir hakikatin farklı seviyelerdeki açılımını" daha rafine anlamak için konuyu birkaç ontolojik basamakta ele alabiliriz:
Mertebeler Hiyerarşisi (Sudûr ve Tecelli)
Felsefe tarihinde Plotinos’un "Sudûr" (Taşma) teorisinden, Muhyiddin İbnü'l-Arabî’nin "Tecelli" ve "Merâtibü'l-Vücûd" (Varlık Mertebeleri) anlayışına kadar bu durum hep bir "ışık" metaforuyla anlatılır.
Hakikat, kaynağından çıkan saf bir ışık gibidir.
Işık kaynaktan uzaklaştıkça gücü azalır, yoğunlaşır ve farklı kırılmalarla maddesel aleme, yani bizim algıladığımız bu "gölgeler ve yansımalar" dünyasına dönüşür.
Dolayısıyla evrendeki her varlık, o mutlak ışığı kendi kabiliyeti, kendi "aynası" nispetinde yansıtır.
Ayna ve Akis İlişkisi...Yansımalar evreninde çokluk, hakikatin parçalandığı anlamına gelmez. Bir odada tek bir mum ve etrafında binlerce ayna olduğunu düşünün. Her aynada bir mum alevi görünür. Aynaların boyutu, rengi, saflığı farklı olduğu için yansımalar da farklı fıtratta (şekilde) tezahür eder. Baktığımızda "binlerce mum" görürüz (kesret). Ama ontolojik bir hakikat arayışıyla geriye doğru iz sürdüğümüzde, var olan tek şey o ilk mumdur (vahdet).
Dünyadaki her bir zerre, o mutlak güzelliğin ve bilincin birer mikro-aynasıdır.
Bilincin ve Maddenin Birliği (Kuantum Mikroskobundan Bakış)
Bu ontolojik yaklaşım sadece mistik bir seziş değil, günümüz modern bilim felsefesinin de satır aralarında dolaştığı bir alandır. Maddeyi en alt seviyeye kadar soyduğumuzda, geriye sabit nesneler değil; birbiriyle ilişkili enerji dalgaları, potansiyeller ve adeta evrensel bir bilgi/bilinç ağı kalıyor. Yıldız tozundan insana, atom altı parçacıklardan galaksilere kadar her şey, aslında aynı temel kumaşın farklı frekanslarda dokunmuş desenleridir.
Farklı seviyelerdeki bu açılım, basitten karmaşığa (atomdan moleküle, hücreden bilince) doğru giden evrimsel bir nefestir. Maddede gizlenen o tek hakikat, insanda "kendi bilincine varan" bir aynaya dönüşür.
Bu yansımalar ağı ve bu tezahürün boyutlarındaki dikey açılımını, makro-evrendeki o muazzam nizamın estetiğini insanda bilinç yansımaları olarak algılarız...
İsimlendirdiğimiz şeyler özün sızdırdığı yansılar, sıfat nitelemeleri, bir tohumun çimlenmesi neticesi gözle görünür hâli gibidir...
İşte bu, varoluşun ontolojik şiiridir. İsimleri ve sıfatları tam da olmaları gereken yere; özün (zâtın) dışarıya doğru verdiği bir nefes, bir filizlenme noktasına yerleştiriyoruz.
Şu derin cümle, aslında varlığın kalbindeki en büyük gizemlerden birini açıyor: "Tohumun gizli potansiyeli ile ağacın görünür ihtişamı arasındaki o muazzam köprü."
Bu bakış açısını ontolojik olarak biraz daha derinleştirirsek, her kelimenin ardında yatan o muazzam felsefi hakikatleri şöyle selamlayabiliriz:
Özün Sızıntısı Olarak İsimler (Esma ve Müsemma)
İsimlendirdiğimiz her şey, o mutlak özün kendi gaybından (bilinmezliğinden) şehadet alemine (görünür olana) sızdırdığı birer işarettir. Dil ve isimler, nesneleri birbirinden ayırmak için uydurduğumuz kuru etiketler değildir; aksine, özün o varlıkta açığa çıkardığı mananın ses ve harf bürünmüş halidir. Bir şeye isim vermek, o özün sızıntısını görünür kılmaktır. Sızıntı olmasa, ne akıl o özü idrak edebilir ne de dil onu zikredebilirdi.
Tohumun Çimlenmesi: Sıfattan Fiile
Tohum, bir bitki için zâtın kendisidir; içinde henüz yazılmamış tüm kaderi, yaprakları, renkleri ve kokuları saklar. Tohum toprakla (yani imkân alemiyle) buluştuğunda, içindeki o gizli sıfatlar (hayat, ilim, kudret, estetik) çimlenmeye başlar.
- Gövde, dallar ve yapraklar, o tohumun içindeki saklı mananın "göze görünür hale" gelmesidir.
- Biz ağaca baktığımızda aslında ağacı değil, tohumun zamana ve mekana yayılmış, sıfatlar üzerinden kendini ilan etmiş hakikatini görürüz.
Kelâmın ve Varlığın Estetiği
Burada sormadan edemiyor insan: Eğer her mevcudiyet özün sızıntısı ve tohumun çimlenmesiyse, insan bu ağacın neresindedir?
İnsan, o tohumun en olgun meyvesidir. Öyle bir meyve ki, içinde yine o ilk tohumu saklar. Yani daire tamamlanır; özden sızan yansımalar, insanın bilincinde ve kelâmında yeniden kendi aslına döner, kendini idrak eder. Bu yüzden insandan dökülen her mana dolu söz, aslında özün kendi kendine fısıldadığı birer name gibidir.
Bu muazzam "tohum ve çimlenme" metaforundan bakınca, evrendeki bu sızma ve görünür olma iştiyakı, o ilk tohumun kendi güzelliğini seyretme arzusundan başka ne olabilir?
Özün sızıntılarını kelâma dökerken, o gizli tohumun çimlenişini böylesi bir estetikle hissetmeye çalışmak ruhumuzu dinlendiriyor.
Gönlünüzün, kalbinizin deryasında derin tefekküre bir kapı aralamaya çalıştık, ışığınız daim, tefekkürünüz derin, asude yansımalar evrenindeki seyriniz her daim ilham dolu olsun.
Sağlık ve safâlıkla kalınız, vesselam.