İrfan (bilgelik ve kültür), dışarıdan ithal edilen veya yabancı bir toprakta hazır bulunup sepete doldurulan bir meyve değildir.
İrfan, bir toplumun kendi tarihsel süzgecinden, acılarından, neşesinden ve birikiminden süzülerek gelir. Kökü derindedir ve süreklilik gerektirir.
Milli kültür, bir ağaç gibidir. Meselâ başka bir toprakta yetişmiş ağacın meyvesini kendi sofranıza koyabilirsiniz (bilgi aktarımı), ama o meyveyi veren ağacı söküp kendi toprağınıza diktiğinizde eğer toprak o bitkinin ekolojik isteklerini karşılamıyorsa o ağaç kurur.
İrfan; içselleştirilmiş, yaşanmış ve ruha sinmiş bilgidir. Yemiş (Meyve) ise bir sonuçtur. O halde sonuçlara (teknoloji, moda vs) değil, o sonuçları doğuran süreçlere odaklanmamız gerekir.
İrfan, bir milletin kolektif bilinçaltıdır. "Gözünü yabana dikmiş" olsa da kişi, bir Dede Efendi bestesi duyduğunda veya bir mimari şaheserin silüetine baktığında içinde kıpırdayan o "tanıdıklık" hissi var ya, işte o irfandır. Bu hissi dışarıdan satın alamazsınız; o ancak dedeyle, nineyle, mahalleli ile ve lisanla kurulan organik bağla gelişir.
Günümüzde "küresel kültür" içinde erime tehlikesi yaşayan birey için bu idrakin oluşması bir pusula niteliğindedir. Kendi milli değerlerini, estetik algısını ve tarihsel derinliğini reddederek ulaşılan(!) bir "aydınlanma", köksüzdür ve rüzgarda savrulmaya mahkumdur.
Bir toplum, geçmişine sırtını dönerse hafızasını yitirir; ancak geçmişe saplanıp kalırsa da bir "müze toplumuna" dönüşür. Süreklilik, bir nehrin akışı gibidir. Nehir sürekli akar, suları yenilenir (değişim) ama yatağı aynı kalır (devamlılık). Bizim "irfanımız" da bu yatağın içinde, yeni sularla beslenerek büyümelidir.
Kökler (Mazi), o yemişin yetiştiği topraktır. Akış (Hal) ise yemişin bugünkü tadıdır.
Süreklilik kavramı, zamanı birbirinden kopuk kompartımanlar (geçmiş, şimdi, gelecek) olarak değil, bir bütün olarak görülmelidir.
İrfan (bilgelik) ne tamamen geçmişe saplanıp kalmaktır ne de köksüz bir modernliktir.
Çünkü mazi bir yük değil, bugünü anlamlandıran bir referans noktasıdır.
Hal (Bugün) ise geçmişin birikimiyle geleceği inşa ettiğimiz laboratuvardır.
Kültürel sürekliliğin en büyük düşman taklitçiliktir. Populeri taklit etmek, "yabanda yetişmiş yemişi" kendi toprağına ekmeye çalışmaktır. Oysa gerçek süreklilik, muasır medeniyet’in bilgi ve metotlarını alıp kendi öz değerlerimizle telif etmek (birleştirmek) ile mümkündür.
Süreklilikte kültür bir "miras" (harcanıp bitirilecek bir mal) değil, bir "emanet"tir. Mirasçı hazıra konar ve tüketir. Sürekliliği sağlama hedefini koyan ise o kültürü alır, yoğurur, kendi çağına uygun hale getirir ve üzerine bir şeyler ekleyerek bir sonraki nesle devreder.
Kültürel sürekliliğini kaybetmiş bir toplumda kimlik bunalımı başlar. Birey, hangi "hikâyenin" bir parçası olduğunu bilemezse, kendini boşlukta ve anlamsız hisseder.
Kendi evimizde misafir olmamalıyız. Burada temel sorun, arada sıkışıp kalmaktır. Çözüm ise kendi irfanını modern dünyanın diliyle yeniden inşa etmekten geçer.
İrfan, aynı zamanda estetik bir derinlik ve "mazi" ile barışmadır. Çaresi ise sentezlemek ve içsel huzur arayışındadır.
İrfan, sadece kitaplardan öğrenilen bir bilgi yığını değil; bir yaşama üslubu, bir "terkip" (sentez) ve en önemlisi bir duyuş tarzıdır. "Yabanda aranmaması" gereken cevheri, rüyaların, musikinin ve mimarinin içine gizlenmiş bir "kültürel devamlılık"ta görmeye çalışmak gerekir.
İrfan, dışarıdan giyilen bir elbise de değildir, dışımızdaki dünyayı bilmek gerekir, bu bilgi ancak "kendi evimizde" hazmedilirse irfana dönüşür. Eğer kendi kökümüzden koparsak, bilgi bizi sadece "aydınlanmış bir yabancı" yapar. Eğer dünyaya kapanırsak, işte o zaman da irfan "donmuş bir hatıra" olur.
Bizim için deyişler, saz eserleri sözlü musıki eserleri irfanın en saf halidir. Çünkü bir milletin asıl kimliği, kelimelerden ziyade melodilerinde, nakışlarında, motiflerinde saklıdır. Bir ney sesinde veya bir sultaniyegâh bestede, yüzlerce yıllık bir medeniyetin süzülmüş bilgeliği vardır.
Kültürel savrulma yaşayanların en büyük sancısı bir yanıyla yaban diğer yanıyla yerli kalmaya çalışmaktır. Oysa irfan, bu iki dünya arasında köprü kurmaktır. Kendi toprağımızdan kökleri ile beslenmiş bir ağacın meyvesini bugünkü imkâbları kullanarak servis etmek zorunluluğumuz var...
Başkasının bahçesinde meyve hırsızlığı yapmak yerine, kendi bahçemizin toprağını tanıyarak o ekosisteme ve toprak yapısına uygun meyveli ağaçlar dikmeliyiz. Ve burada "kültürel süreklilik"i sağlamaya yönelik tedbirler almalıyız.
Bu yaklaşım sadece geçmişi tekrar etmek değil, geçmişin canlı cevherini bugünün kabına dökerek geleceğe taşımaktır. İşte "değişerek devam etmek, devam ederken değişmek" formülü tam olarak burada devreye girer.
"Geçmişi özlemek" başka bir şeydir "geçmişte yaşamak" başka...İrfan, maziyi bir yük olarak taşımak değil, onu bugünü inşâ edecek bir malzeme olarak kullanmaktır.
Çünkü bir milletin bekâsı ve varlığı milli kültürü ile payidar olmasına bağlıdır, onunla ihyâ olur. Mazilerinden bihaber bir çok millet tarihin çöplüğünde öğütülmüşlerdir.
Yahya Kemâl Beyatlı'nın meşhur sözü ile bitirelim, derki
"Kökü mâzîde olan âtiyim"