Solucanın Aslanı, Tavuğun Dünyası: Kimin Canavarı Kimin Kahramanı?
Hayat koşturmacası içinde dünyayı hep durduğumuz yerden, baktığımız pencereden ibaret sanırız. Bizim için "büyük, heybetli ve tehlikeli" olan neyse, herkes için öyledir diye düşünürüz. İşte tam bu noktada ünlü düşünür Bertrand Russell, muzip bir gülümsemeyle karşımıza çıkıp ezberimizi bozan o meşhur sözünü fısıldar:
"Aslan ve panter zararsızdır; oysa tavuklar ve ördekler çok tehlikeli hayvanlardır," dedi bir solucan yavrularına.
İlk okuduğunda insanı gülümseten bu cümle, aslında sosyolojinin, biyolojinin ve insan ilişkilerinin en derin sırrını içinde barındırır: "Bakış açısının göreliliği"
Herkes Kendi Dünyasının Merkezinde
Bizler ormanın kralını aslan, tehlikenin büyüğünü panter biliriz. Bahçedeki o sevimli, uysal tavuk ise bizim için olsa olsa taze yumurta ya da sakin bir doğa manzarasıdır. Fakat toprağın altındaki o sessiz işçi, yani bir solucan için evrensel hiyerarşi tamamen terstir.
Aslan, azametiyle solucanın varlığından bile habersizdir; yanından geçip gider, ona dokunmaz. Dolayısıyla solucanın dünyasında aslan "zararsız bir devdir". Ama o her sabah tatlı tatlı gıdaklayan, bahçeyi neşeyle didikleyen tavuk var ya... İşte o, solucan ailesi için gökten inen mutlak ve acımasız bir canavardır!
Buradan sarsıcı bir sosyolojik gerçeğe uzanıyoruz: "Kimin kahraman, kimin canavar olduğu, tamamen sizin o sistemin neresinde durduğunuzla ilgilidir"
Toplumun "Aslanları" ve "Tavukları"
İnsan toplumları da tıpkı doğadaki ekosistemler gibi işler. Her birimizin hayatta kapladığı bir yer, yani bir "niş" (rol) vardır.
Bazen hayatımızda devasa güç odakları, makro sistemler veya uzaktaki büyük figürler (toplumun aslanları) yer alır. Onların heybetinden korkarız ama aslında günlük hayatımıza doğrudan bir etkileri yoktur. Öte yandan, hemen yanı başımızda duran, ilk bakışta "küçük, sıradan veya zararsız" görünen bazı odaklar, bürokratik engeller ya da insan ilişkilerindeki gizli dinamikler (hayatımızın tavukları) bizi her gün didik didik eder, yaşam alanımızı daraltır.
Biz uzaktaki aslanlara feryat ederken, bizi asıl tüketen yanı başımızdaki tavuklar olur. Ya da tam tersi; bir grubun hayatta kalmasını sağlayan sistem, başka bir grubun felaketine dönüşebilir.
Çözüm: "Entegre" Bir Bakış Açısı
Peki, bu karmaşanın içinden nasıl çıkacağız? Solucan haklı diye tavukları mı suçlayacağız, yoksa aslanları mı kutsayacağız?
Doğa bize bunun cevabını muazzam bir dengeyle verir: "Entegre Yönetim". Doğada ne sadece aslanın saltanatı sistemi ayakta tutabilir, ne de solucanın toprağı havalandırma emeği tek başına yeterlidir. Aslan üstten popülasyonu dengeler, tavuk ortada enerjiyi çevirir, solucan ise altta organik atıkları dönüştürerek hayatı yeniden başlatır. Biri eksilirse, sistem çöker.
Toplumsal hayatımızda da huzur ve adalet, ancak bu bütünsel bakışı yakaladığımızda mümkündür. Bir yönetici, bir sosyolog ya da sadece hayatı anlamaya çalışan bir birey olalım; vermemiz gereken asıl sınav, sadece kendi "solucan deliğimizden" bakmayı bırakıp, sistemin tamamını görebilmektir. Tabandaki küçük detayların (mikro) sesini duyarken, yukarıdaki büyük resmi (makro) de ıskalamamaktır.
Son Söz: Sizin Tavuğunuz Kim?
Bugün aynaya baktığımızda kendimize şu soruyu soralım:
- Dünyayı yorumlarken kendi sınırlarımızın ne kadar farkındayız?
- Haklılığımız, sadece durduğumuz yerin bir rüyası olabilir mi?
- Ve en önemlisi; bizim hayatımızda uzaktan zararsız görünen aslanlar kimler, bizi her gün sessizce didikleyen tavuklar hangileri?
Unutmayalım; kâinât sadece aslanların ihtişamından ibaret değildir. Toprağın altındaki o görünmez solucanlar olmasaydı, ormanın kralı aslanın üzerine basacağı bir yeşillik bile kalmazdı.
★
Yazıyı Merkez Efendi’nin o meşhur hikmetiyle bağlayalım, batı rasyonalizmi ile doğu irfanını, ekosistem biyolojisi ile irfani derinliği muazzam bir potada eritelim...
Merkez Efendi (1463 - 1493) (asıl adıyla Musa Muslihuddin), Osmanlı İmparatorluğu'nun yükselme döneminde yaşamış, tıp, tasavvuf ve dini ilimlerde derin izler bırakmış çok yönlü bir hekim ve mutasavvıftır. Hafsa Sultan’ın amansız bir hastalığa yakalanması üzerine, 41 çeşit baharat ve şifalı otu karıştırarak ünlü Mesir Macunu’nu hazırlamıştır. Bu şifalı terkip sayesinde sultan sağlığına kavuşur ve bu tarihten itibaren her yıl nevruzda halka mesir macununun saçılması gelenek halini almıştır.
Merkez Efendi'nin meşhur sözü: "Her Şey Yerli Yerinde"...
Bugün aynaya baktığımızda kendimize şu soruları soralım:
Dünyayı yorumlarken kendi sınırlarımızın ne kadar farkındayız?
Haklılığımız, sadece durduğumuz yerin bir rüyası olabilir mi?
Ve en önemlisi; bizim hayatımızda uzaktan zararsız görünen aslanlar kimler, bizi her gün sessizce didikleyen tavuklar hangileri?
Bertrand Russell, solucanın gözünden bize bakış açılarının göreliliğini ve önyargılarımızı hatırlatırken; coğrafyamızın irfanı da bu muazzam dengeyi asırlar öncesinden fısıldar.
Hocası Sünbül Sinan’ın "Dünyayı sen yönetsen neyi değiştirirdin?" sorusuna, "Her şeyi yerli yerinde bırakırdım, dünyada her şey zaten tam olması gerektiği gibi, mükemmel bir nizam içinde..." diyen Merkez Efendi’nin o derin teslimiyeti, aslında ekosistemin de toplumun da en üst sırrıdır.
Unutmayalım; evren sadece aslanların ihtişamından ya da tavukların telaşından ibaret değildir. Yukarıdaki büyük resim de, toprağın altındaki o görünmez solucanın emeği de kendi nişinde, kendi vaktinde ve kendi hakikatinde değerlidir.
Hayat; tüm renkleri, tüm nişleri, tüm katmanları ve tüm bakış açılarıyla, aslına bakarsanız tam anlamıyla "yerli yerinde"akan entegre bir senfonidir...