İnsan, varoluşu gereği hem iyiliğe hem de hataya meyil edebilen, iç dünyasında sürekli bir denge arayışı içinde olan bir varlıktır.
Ancak kendi kusurlarıyla, hatalarıyla ve en nihayetinde suçluluk duygusuyla yüzleşmek, her ruhun harcı değildir.
Bu yüzleşmenin getirdiği ağır yükten kaçmak isteyen insan psikolojisi, tarih boyunca en eski ve en yaygın savunma mekanizmalarından birine sığınmıştır: Bir "günah keçisi" yaratmak.
Bir günah keçisi arar her suçlu; suçunu başka bir omuzda eritmek, kendini temize çıkarmak ister.
"Günah keçisi" ifadesi, dilimize bir mecaz olarak yerleşmiş olsa da kökeni binlerce yıl öncesine, kadim inançlara ve dini ritüellere dayanır. Kelimenin kökeni, İbranice kutsal metinlerde (Levililer Kitabı) geçen ve İngilizceye *"scapegoat"* olarak aktarılan gelenekle doğrudan ilişkilidir.
Eski Ahit’te tasvir edilen kefaret gününde (Yom Kippur), topluluğun işlediği bütün günahların sembolik olarak aktarılması için iki teke (erkek keçi) seçilirdi. Bu tekelerden biri kurayla Tanrı’ya kurban edilmek üzere ayrılırken, diğeri topluluğun tüm suçlarını, kötülüklerini ve günahlarını sembolik olarak üzerine yüklenmesi için seçilirdi. Başrahip, ellerini bu hayvanın başına koyarak halkın günahlarını itiraf eder ve böylece tüm vebal hayvana aktarılmış olurdu. Ardından bu keçi, günahları topluluktan uzaklaştırması için arkasına bakılmadan ıssız bir çöle, Azazel’e (belirsizliğe/uçuruma) doğru salıverilirdi. Halk, günahlarından arındığına inanarak evine dönerdi.
Zamanla bu fiziki ve dinsel ritüel, sosyoloji ve psikolojide çok daha derin bir anlam kazandı. Bugün "günah keçisi", bir toplulukta, ailede veya kurumda meydana gelen bir olumsuzluğun, asıl sorumlular yerine, suçu olmayan ya da sorumluluğu çok az olan bir kişiye veya gruba yıkılmasını ifade eden evrensel bir kavrama dönüşmüştür.
Psikanalitik açıdan bu durum, insanın kendi içindeki "kötü", "yetersiz" veya "suçlu" olanı kabul edemeyip dışsallaştırması, yani "yansıtma" ve veya örtbad mekanizmasıdır. Suçlu, kendi omuzlarına ağır gelen o ezici utancı taşımak yerine, onu bir başkasına yükleyerek geçici ve yapay bir masumiyet alanı inşâ eder. Egoyu korumak adına yapılan bu hamle, kısa vadede zahiri bir başarı getirebilir; faturanın bir kurbana kesilmesiyle dikkatler asıl suçludan uzaklaşabilir.
Ancak bu durum tamamen bir illüzyondan ibarettir. Ne var ki, vicdanen ve hakikat boyutunda hiçbir suç tam manasıyla örtbas edilemez.
İnsan ne kadar uzağa kaçarsa kaçsın, kendi gölgesini de beraberinde taşır. Hakiki adalet terazisinde, başkasına yüklenen vebal yalnızca suçun katmerlenmesine neden olur.
Vicdanın Sessiz Mahkemesi ve Doğu Felsefesinde Denge
Doğu felsefesinin ve tasavvufun temelinde, evrenin bir mizan (denge) ve hakikat üzerine kurulu olduğu inancı yatar. Bu felsefeye göre, yapılan hiçbir eylem, atılan hiçbir hileli adım karşılıksız kalmaz. Günah keçisi ilan edilen masum bir can, o ağır yükün altında ezilirken; asıl suçlu dışarıdan mağrur bir edayla cihana bakabilir. Bir şiir ile neticeye yaklaşalım;
Bir günah keçisi arar her suçlu
Suçunu örtbas eder mi bilmem !
Gölgesinden kaçar o habis ruhlu
Vicdanı bir lahza güler mi bilmem !
Yükler o vebali masum bir cana,
Sırtını döner de bakar cihâna,
Adalet sığmazken hiçbir mekâna,
Bu hile yerini bulur mu bilmem !
Adalet, hiçbir mekana, hiçbir kalıba sığmayacak kadar büyük bir evrensel yasadır. İnsanları, mahkemeleri ya da toplumu aldatmak, geçici bir kurtuluş sağlasa da insanı insan yapan en temel unsur olan vicdan, bu sahte beraatlere asla inanmaz. Gece çöktüğünde ve insan kendi iç dünyasıyla baş başa kaldığında, o sessiz ve karanlık odada mutlak mahkeme kurulur. Bir masuma/başkasına yıkılan suçun vebali, suçlunun ruhunda bir sızı, hayatında bir huzursuzluk olarak ömür boyu kalmaya mahkumdur.
Özetle; günah keçisi arayışı, insanın kendi hakikatiyle ve acziyetiyle yüzleşme cesareti gösteremediğinin en net kanıtıdır.
Sorumluluktan kaçılabilir, suç yansıtılabilir; fakat ihlal edilen adalet ve taşınan her hileli yük, insan ruhuna asla gerçek bir huzur bahşetmez. Gerçek özgürlük ve arınma; çöle salınan bir keçinin sırtına suçu yüklemekte değil; kendi hatasını olgunlukla sırtlanıp vicdan terazisinde hakikatle yüzleşebilmektedir.