"Hakikat vahid, mazhar müteaddid imiş" veciz ifadesi, hakikatin özü ile onun dünyadaki yansımaları arasındaki o derin ilişkiyi çok zarif bir şekilde özetler. Şair Muallim Naci’ye ait olduğunu hatırladığım bu mısra, aslında felsefi ve irfani bir derinliğin kapısını aralar.
Günümüz Türkçesiyle bu ifade:
"Hakikat tek (bir) imiş; ancak onun göründüğü, tecelli ettiği yerler çok sayıdaymış."
Evrende gördüğümüz binlerce farklı renk, ses, düşünce ve biçim aslında aynı kökten, aynı hakikatten beslenir.
Işık ve Prizma Örneği: Güneş ışığı tektir (vahit). Ancak o ışık bir prizmadan geçtiğinde veya farklı renkteki camlara vurduğunda (mazhar), ortaya kırmızılar, maviler ve yeşiller (müteaddid) çıkar. Bizim gördüğümüz çeşitlilik, ışığın kendisinden değil, çarptığı yerin tabiatındandır. Karanlık ve sonsuz bir boşluğun merkezinde, kristal bir prizma gibi asılı duran devasa bir "Elif" harfi... Bu harfin içinden süzülen tek bir saf beyaz ışık, prizmadan geçtikten sonra binlerce farklı renge, desene, ebru sanatı figürlerine ve evrenin yıldız tozlarına ayrılarak dağılıyor. Tek bir kaynaktan çıkan muazzam bir çeşitlilik...
Bir aynayı yere atıp bin parçaya böldüğünüzde, her bir parçada Ay’ın yansımasını görürsünüz. Ay bir tanedir ama kırılan camların her biri ona ayrı bir çerçeve, ayrı bir açı sunar. Bizler, o cam kırıklarına bakıp "Burada bin tane ay var!" diye bağıran çocuklara benziyoruz. Oysa başımızı yukarı kaldırsak, o tekil ve mutlak güzelliği göreceğiz.
Gündelik hayatta bu durum, farklı fikirlerin, inançların ve yaşam biçimlerinin çatışması olarak karşımıza çıkar. Herkes kendi "mazharından" (yansıdığı yerden) bir gerçeği savunur. Eğer bu sözün hikmetine varabilirsek; karşı tarafın söylediği sözün, bizim bildiğimiz hakikatin sadece farklı bir frekansı olduğunu anlarız.
Hoşgörü ve Ortak Payda: İnsanların doğruları arama yolları farklı olabilir. Her birey hakikati kendi kapasitesi, kültürü ve kalbi (mazharı) nispetinde görür. Bu durum, hakikatin parçalandığı anlamına gelmez; sadece yansımanın çok yönlülüğünü gösterir.
Varlık Felsefesi: İrfani açıdan bakıldığında, yaratılan her şey Yaratan'ın bir sıfatının veya isminin tecellisidir. Varlıklar çoktur ama hepsinin işaret ettiği kaynak birdir.
Günümüzde her kafadan bir ses çıkarken ve "benim doğrum senin doğrunu döver" anlayışı hakimken, bu mısra bize şunu hatırlatır:
Farklılıklara takılıp kalmak yerine, o farklılıkların içinden süzülen "tekil öze" odaklanmak, insanı, bir'i iki görmekten (şaşılıktan), gafletten, kavgadan kurtarıp hikmete ulaştırır.
Hakikatin o tekil cevheri ile yeryüzündeki çokluk arasındaki ilişkiyi bir "şiir" ile ele alalım.
Çoklukta Birliği Aramak
İnsan zihni, dünyayı kategorize etmeye, bölmeye ve etiketlemeye meyillidir. Bizler "ben ve öteki", "siyah ve beyaz", "doğru ve yanlış" arasında gidip gelirken çoğu zaman büyük resmi kaçırırız. Muallim Naci’nin o meşhur mısrası, bu parçalanmış algımıza bir şifa niyetine fısıldar:
"Hakikat vahit, mazhar müteaddid imiş."
Sonuç olarak; çokluk (kesret), hakikatin zenginliğidir, bölünmüşlüğün değil. Hakikat, dar kalıplara sığmayacak kadar büyük olduğu için, ancak milyarlarca farklı "mazhar" üzerinden kendini ifade edebilir. Birliği görmek, çokluğu reddetmek değil; o çokluğun içindeki gizli illiyet bağını, ipliği fark etmektir.
Yansımaya örnekler vermek gerekirse; Kitaplar, ilim ve kutsal metinler yoluyla birliğe davet ve tebliğ yansıması....Çiçekler ve tabiatın güzellikleri yoluyla yansıması....Mimariler, kültür ve medeniyet yoluyla yansıma....Yıldızlar ve gezegenler üzerinden kozmik nizam yoluyla yansıma.
Özetle, prizmaya giren tek bir ışığın (Hakikatin); prizmadan beriye 7 renk olarak farklı dalga boylarına ayrışması, farklı pencerelerden (Din, bilim, sanat, doğa) geçerek nasıl binbir renge büründüğünü, zahirin batınını idrak etmek ve vakıf olmaktır asıl mesele...
Sorular, sorular, sorular...
Ya zıtlar, hayır/şer, siyah/beyaz, gece gündüz, aydınlık/karanlık, iyi/kötü, hayat/memat...değil mi ?
Tefekküre devam !