"İkra" ile tembihli bir hitabın muhatabı olan insanın; kâinâtı, mikro ve makro âlemi okuması, kitabı ve kendini okuması, "hiçliği"ni anlaması, fani ve "Bakî" olanın künhüne vakıf olması, kendisine yüklenmiş "emanet"in bilincinde olarak bir aziz ömür yaşaması, sorumluluklarının gereğini yapması açısından elzemdir.
Malumatlar denizdeki dalgaların köpükleri gibidir, malumatfuruşlar dalgalar üzerinde sörf yapmakla varsın mutlu olsunlar, "insan" odur ki inci için deryaya dalan dalgıç gibi ola ve deryanın derinindeki incileri -derunî bilgi(hikmet)leri- zahire çıkara.
Suretten sirete, kabuktan öze giden yolda kılavuzumuz bilimdir/ilimdir/irfandır, bunlar ise "Oku" emrinin gereğini yapmakla elde edilir. Gazali der ki, "ilimsiz giden, kör topal yol almaya çalışan gibidir".
★
İnsan, varoluşsal yolculuğunu "İkra" (Oku) emrinin sadece lafzi değil, ontolojik bir boyut üzerinden ele almalıdır. Bu yolculuğu ve "kendini bilme" serüvenini biraz daha derinleştirelim:Derunî Bir Yolculuk: Satırdan Sadra, Âlemden Âdeme
İnsan, kâinâtın bir özeti, "küçük bir alem" (âlem-i suğrâ) olarak, elindeki kitabı okudukça aslında kendi içindeki uçsuz buçaksız dehlizlere ışık tutar. Eğer okuma eylemi, zihni sadece teorik bilgilerle dolduran bir hamallığa dönüşürse, bu durum ruhu beslemek yerine ona ağırlık verir.
Bilginin Mertebeleri
Hakiki "okuma" eylemi, bir tekâmül sürecidir ve şu duraklardan geçer:
İlim (Malumat): Suyun formülünü bilmektir. Zihni bir kütüphaneye çevirir ama susuzluğu gidermez.
İrfan (Seziş): Suyun aktığını, hayat verdiğini fark etmektir. Kalbin/Gönül gözünü açar.
Hikmet (Vukufiyet): Suyun neden var olduğunu ve kaynağının nereye döküldüğünü kavramaktır. Bu, inciyi bulan dalgıcın ulaştığı idrak seviyesidir.
"Emanet" ve "Hiçlik" Dengesi
İnsanın "hiçliğini" anlaması, bir yok oluş değil, aksine en büyük varlık olan Bâkî karşısında haddini bilmesidir. Bu bilinç, kişiyi kibrin karanlığından kurtarıp mütevazı bir izzete kavuşturur. Emanet ise, sadece göklerin ve yerin yüklenmekten kaçındığı o ağır sorumluluğun yanısıra, insanın kendi potansiyelini, vicdanını ve "eşref-i mahlukat" (yaratılmışların en şereflisi) olma vasfını koruma borcu ve vazifesidir.
Suretten Sirete Geçiş
Gazzâlî’nin işaret ettiği "kör topal" kalmamak için, bilimin feneriyle aklımızı, irfanın nuruyla kalbimizi aydınlatmak mecburiyetindeyiz. Zira "akıl süzgecinden geçmeyen inanç taassuba, gönül süzgecinden geçmeyen bilgi ise zulme ve kibre götürür".
"Dünya bir denizdir, senin takvan ise o denizde bir gemidir. İnsanlar ise o denizin içinde boğulmaktadırlar." (Lokman Hekim)
Netice itibarıyla okumak; sadece harfleri birleştirmek değil, "elif" gibi dosdoğru olup kâinât kitabındaki gizli manaları çözmektir.
Bu düşünceler ışığında, "İkra" emri ile ilgili son sözü Yunus Emre söylesin:
"İlim ilim bilmektirİlim kendin bilmektirSen kendini bilmezsinBu nice okumaktır"