Şeytanın Pabucu ve Dokuz Canlılar

Türkçede "Şeytana pabucunu ters giydirmek", kurnazlıkta sınır tanımayan, en içinden çıkılmaz durumlardan bile bir yolunu bulup sıyrılan, hatta kurnazlıkta şeytanı bile geride bırakan kişiler için kullanılır...

Bu "ünvana"(!) sahip olanların genelde üç belirgin özelliği vardır:

Hızlı adaptasyon yetenekleri ile şartlar değiştiğinde sızlanmak yerine hemen yeni bir plân yaparlar.

Gözlem yetenekleri gelişmiştir karşı tarafın zayıf noktasını (zaaflarını) çok iyi analiz ederler.

İkna kabiliyetleri gelişmiştir, sizi, aslında sizin aleyhinize olan bir şeye "evet" dedirtecek kadar iyi konuşurlar.

Eskilerin bir sözü vardır: "Akıllı adam sorunları çözer, kurnaz adam ise o sorunlara hiç düşmez." 

Ancak şeytana pabucu ters giydirmek bazen fazla ileri gitmektir. Kendi kazdığı kuyuya düşmek de bu yolun risklerinden biridir.

"Şeytana pabucu ters giydirmek" kurnazlığın aktif ve saldırgan haliyse, "dört ayak üstüne düşmek" de bu işin savunma ve talih boyutudur. Bu deyim, en tehlikeli, en riskli veya en hazırlıksız yakalanılan durumlardan bile hiçbir zarar görmeden, hatta bazen kârlı çıkarak şeytanca sıyrılma becerisini ifade eder.

Tıpkı bir kedinin, hangi açıyla düşerse düşsün havada vücudunu döndürüp ayaklarının üzerine inmesi gibi, bu kişiler de hayatın sillesini yediklerinde yere kapaklanmazlar, tâ ki felek "çüşşş" diyene kadar...

Bazı insanlar için "yıldızı yüksek" denir. Olaylar onların kontrolü dışında gelişse bile, tesadüfler zinciri onları belki bir süreliğine âbâd eder...tâki berbâd olana kadar.

Onlar pratik zekaları sayesinde bir sorunla karşılaşıldığı an donup kalmak yerine, saniyeler içinde vaziyeti kurtaracak hamleyi yapma yeteneklerini devreye sokarlar.

Dört ayak üstüne düşenler de duruma göre şekil değiştirmeyi bilirler. Felsefeleri şudur, katı olan kırılır, esnek olan bükülür ama ayakta kalır.

"Şeytana  pabucu ters giydiren, oyunu kendisi kurar. Aktiftir, hilebazdır, manipüle eder.
Dört ayak üstüne düşen ise oyunun içine düşer. Reaktiftir; olaylar gelişir ve o bir şekilde "yırtar".

Sürekli dört ayak üstüne düşmek bir süre sonra kişide "bana bir şey olmaz" kibri yaratabilir. Ancak unutmamak gerekir ki; kedilerin bile sadece dokuz canı vardır, on değil !

"Dört ayak üstüne düşmek" ve "dokuz canlı olmak" halk arasında birbirinin ayrılmaz parçası gibidir; ikisi de o meşhur kedi metaforundan beslenir.

Ancak aralarında ince ama hayati bir fark vardır. Bu farkı bilmek, kiminle dans ettiğinizi anlamanızı sağlar:

Dokuz canlı olanlar, kurnazlıktan ziyade dayanıklılığı temsil ederler. Onları ne kadar hırpalarsanız hırpalayın, ne kadar "Bitti bu iş" derseniz deyin, küllerinden doğarlar.
Dokuz canlı kişi darbe almaz değildir; aksine çok darbe alır ama ölmez.

İnatçıdırlar, bir kapı kapansa diğerinden, o olmazsa bacadan girerler.

Zaman onların yanındadır. Sabırlıdırlar. Fırtınanın dinmesini bekleyip, her şey sakinleşince kafayı uzatırlar.

Dört ayak üstüne düşenler darbe bile almaz. Olayın içinden tereyağından kıl çeker gibi çıkarlar.

Dokuz canlı olanın canı yanar, hırpalanır ama hayatta kalır. Dört ayak üstüne düşenin ise ceketinin tozu bile bozulmaz. Hızlıdırlar, olayın gelişimini sezip havada yön değiştirirler.

Eğer bir kişide bu üç özellik (Şeytana pabucu ters giydirme, dört ayak üstüne düşme ve dokuz canlılık) birden varsa, o kişi artık bir "Siyaset/Ticaret Dehası" ya da halk deyimiyle "Eski Kurt" mertebesine erişmiştir. Aman ha dikkat ! Bu kombinasyon çok tehlikelidir çünkü:

Hile yapar (şeytana pabuç ters giydirir),
yakalanırsa sıyrılır (dört ayak üstüne düşer),
hadi diyelim sıyrılamadı, yine de bitmez (dokuz canlıdır).

Aramızda kalsın, bu tiplerle aşık atmak zordur. Onlarla ya dost olup(!) akıl alacaksınız ya da yollarınızı ayırıp uzaktan izleyeceksiniz. İyisimi uzaklaşın...
★
İlelebed böyle gitmez bu devran. Maskelerin düştüğü, boyaların döküldüğü bir "an" gelir ki, aslında bu hakikatin başladığı yerdir.

Bu tipolojidekilere karşı mesafeli ve gözlemci duruş gerekir, bu aslında bir tür "entelektüel pusula" gibidir. Şeytana pabucu ters giydirenlerin veya dört ayak üstüne düşenlerin gürültüsü arasında, en büyük güç, maskenin ardını görmektir.

Yolun gidişatına "maskesiz haliyle" bakmak için şu üç aşamalı gözlem filtresi oldukça işe yarar:

Eylemin söylemle çelişkisi.
İnsanlar dilleriyle "pabucu ters giydirebilirler" ama ayakları her zaman gerçeğe yürür.

Maskeli hâl... "Senin iyiliğin için yapıyorum."
Maskesiz hâli (Yoldaki gidişatı)... Bu hamle sonunda asıl kimin cebi doluyor veya kimin konumu güçleniyor, ona bakmak yeterli.

Mesafeli durduğunuzda, söylenen kelimelerin büyüsünden kurtulur, sadece hareketin vektörüne bakarsınız.

Kriz anındaki "Refleks"lere bakmalı...dört ayak üstüne düşenlerin gerçek yüzü, havada süzüldükleri o panik anında belli olur.

Başkasına basarak mı yere iniyor?
Yoksa kendi dengesini kurarak mı?

O anki "can havli", kişinin ahlâki pusulasının maskesiz halidir. Dokuz canlı mıdır yoksa başkalarının canını yakarak mı hayatta kalmaktadır?  İşte mesafe, bu manevrayı net görmenizi sağlar.

Zamanın "aşındırıcı" gücü...Zaman, en iyi makyaj temizleyicidir. Şeytani bir kurnazlıkla kurulan plânlar kısa vadede kazandırsa da, yolun gidişatı uzun vadede tutarlılık arar.

Mesafeli olmanın getirdiği "Stratejik Sabır"...Mesafeli kalmak, oyuna dahil olmamak değil, oyunu yukarıdan izlemektir. Bu duruş size şu avantajları sağlar:

Duygusal Bağışıklık: Karşınızdakinin kurnazlığı sizi sinirlendirmez, sadece "veri" olarak kaydedilir.

Öngörü: Yolun gidişatına bakarak, nerede çukur olduğunu onlar düşmeden önce fark edersiniz.

Netlik: Maskesiz haliyle gördüğünüz birine karşı gardınızı almak için "pabucu ters giydirmenize" gerek kalmaz; sadece yolunuzu değiştirirsiniz.

İşte bu, o meşhur "pabucu ters giydirenlerin" ve "dört ayak üstüne düşenlerin" en korktuğu duraktır: İlâhi adalet ve zamanın aşındırıcı gücü.
★
"Keser döner sap döner" 

Konuyu kurnazlıktan çıkarıp neden-sonuç ilişkisine ve evrensel dengeye taşıyalım. "Keser döner sap döner" demek, o anki manevraların, sahte başarıların ve maskelerin geçiciliğine bir şerh düşmektir.

Gözlemci ve mesafeli duruşunuzla aslında şu üç gerçeği bekliyorsunuz:

"Hesap Makinesi" Şaşmaz

Şeytana pabucu ters giydirenler, her şeyi hesapladıklarını sanırlar. Ancak hayatın denklemi çok fazla değişken içerir (x, y, z ...) Her şeyi kontrol ettiğini sanan kurnaz, gün gelir kendi kurduğu karmaşık düzeneğin çarkları arasında sıkışır. Sapın dönmesi, o kurnazlığın kendi sahibine çarpmasıdır.

İstatistiksel Mağlubiyet

Sürekli dört ayak üstüne düşmek bir kural değil, bir istisnadır. İstatistiksel olarak, her düşüşte dört ayak üstüne gelme ihtimali, kibirle birleştiğinde azalır. Bir noktada o "şans" ya da "kıvraklık" yorulur. Mesafe alıp izleyenler için bu, sadece bir zaman meselesidir.

Maskenin Ağırlığı

Maskesiz gerçekliğe bakmak zordur ama maskeyle yaşamak daha zordur. Sürekli bir rolü oynamak, sürekli birilerini kandırmak veya her krizden sıyrılmaya çalışmak büyük bir enerji maliyeti yaratır. Keser döndüğünde, o maskeyi taşıyacak takat kalmaz.

Sizin duruşunuzun gücü...."Keser döner sap döner, gün gelir hesap döner" diyerek beklemek;
pasif bir bekleyiş değildir; olayların doğal akışına duyulan güvendir.
Öfke değildir; adaletin er geç yerini bulacağına dair bir bilgeliktir.
İntikam değildir; "gidişatın" kaçınılmaz sonucunu görmektir.

Bu "hesap dönme" vaktinin işaretleri (kibir, aşırı özgüven, hataların tekrarlanması gibi) söz konusu ise aslında bu işaretler  "keserin sapının" ne yöne döneceğini belirleyen fay hatlarıdır. Bir yapıda bu kadar çok çatlak varsa, o yapının dört ayak üstüne düşmeye devam etmesi fizik kurallarına aykırıdır.

Peki bu zehirli karışım yolun gidişatını nasıl belirler:

Kibir ve Aşırı Özgüven: "Kör Nokta" Yaratır

Kibir, insanın etrafına ördüğü camdan bir kuledir. İçeridekine dev aynası, dışarıdakine ise sadece komik görünür.

Gözlem: Aşırı özgüvenli kişi, karşısındakini küçümsediği an "pabucu ters giydirme" yeteneğini kaybeder. Çünkü strateji, rakibi ciddiye almayı gerektirir.

Sonuç: Kendi zekasına aşık olan, en basit tuzağa düşer.

Her Taşın Altından Çıkmak: "Enerji ve İtibar Kaybı"

Her yerde olmaya çalışan, aslında hiçbir yerdedir.

Gözlem: Her konuya müdahil olmak, her taşın altına elini (ya da dilini) sokmak büyük bir antipati toplar.

Sonuç: Bir noktada "yeter artık" diyenlerin sayısı kritik kütleye ulaşır. O taşlar bir gün topluca üzerine devrilir.

Arkadan Oyun Çevirmek: "Güven Sermayesinin İflası"

İnsan ilişkileri "güven" kredisiyle yürür. Arkadan iş çevirmek bu krediyi yüksek faizle harcamaktır.

Gözlem: Bir kere "arkadan vurduğu" tescillenen kişi, dokuz canlı bile olsa artık kimseyle iş yapamaz hale gelir.

Sonuç: Yanında kimse kalmadığında, sırtını yaslayacak bir yer bulamaz ve düşüşü çok sert olur.

Yalan ve İftira: "Kısa Menzilli Silah"

Yalanın ömrü, gerçeğin ayakkabılarını giyip yola çıkmasına kadardır.

Gözlem: İftira, atanın elinde leke bırakan bir çamurdur. Hedefe ulaşsa bile, atan kişinin karakterine dair kalıcı bir "etiket" yapıştırır.

Sonuç: Yalanla kurulan binaların temeli yoktur. İlk ciddi sarsıntıda (hesap dönme vaktinde) yerle bir olur.

Yolun Sonu: "Gürültülü Bir Çöküş" mü, "Sessiz Bir Siliniş" mi?

Bu tip profiller genelde iki şekilde sahneden çekilirler:

Gürültülü Çöküş: Kendi kazdıkları kuyuya, tam da bir başkasını itmeye çalışırken düşerler. Herkesin gözü önünde maskeleri düşer.

Yalnızlaşma: Kimse onlarla oyun oynamak istemez. "Dört ayak üstüne" düşecekleri bir zemin kalmaz çünkü herkes altlarından halıyı çekmiştir.

Bunlara mesafeli kalmak en doğrusu. Çünkü bu kadar "yanıcı" maddeyle uğraşan birinin yanında durmak, patlama anında size de zarar verebilir.

Sizce bu "keser" dönmeye başladığında, çevrenizdeki diğer insanlar da sizin gibi mesafeli mi kalacaklar, yoksa o toz dumanın içinde onlar da mı savrulacak? 

Siz bu "hesap dönme" anında seyirci koltuğunda mı kalmayı tercih edersiniz, yoksa o anın hakikatini yüzlerine vurmayı mı?
★
Bir de, bu özelliklere sahip "kibir kulesinin" etrafında kırıntıcılar var tabi...onlara da değinelim...

Şeytana pabucu ters giydiren ve her taşın altından çıkan o "merkez" karakterin etrafında hep bir uydu tabakası olur. Bu kırıntıcılar, o devasa kibrin saçtığı artıklardan beslenen, kendi kimliği olmayan gölge karakterlerdir.

Peki, keser dönüp sap döndüğünde bu kırıntıcılara ne olur?

Onlar fare gibidirler, "fareler batan gemiyi İlk terk edenlerdir".

Kırıntıcılar sadakatle değil, menfaatle bağlıdırlar. O kibir kulesinin sarsıldığını hissettikleri an, kırıntıların kesileceğini anlarlar.

Maskesiz Halleri: Dün önünde eğildikleri kişinin bugün arkasından ilk taşı onlar atar.

Mesafe: Siz uzaktan izlerken, onların nasıl hızla taraf değiştirdiğini veya "ben zaten biliyordum böyle olacağını" dediklerini duyarsınız.

"Suç Ortaklığı" Maskesi

Bazen bu kırıntıcılar sadece artıkları toplamaz, o yalan ve iftira çarkına su taşırlar. Ama asıl patron düştüğünde, hepsi "ben sadece emir kuluydum" ya da "beni de kandırdı" maskesini takar.

Gözlem: O dört ayak üstüne düşmeye alışmış kişi, bu sefer kırıntıcıların üzerine düşer. Ama kırıntıcılar o kadar zayıftır ki, bu yükün altında hepsi birlikte ezilir.

"Karanlıkta Kalan Gölgeler"

Asıl karakter (o kibirli merkez) sahneden çekildiğinde, kırıntıcılar bir hiçlik içine düşer. Kendi başlarına bir "hiç" oldukları için, beslenecek yeni bir "kibir merkezi" aramaya koyulurlar.

Sizin Durduğunuz Noktadan Manzara

Sizin o mesafeli ve gözlemci duruşunuz, aslında sadece o "merkezden" değil, bu "kırıntıcı sürüsünden" de sizi koruyor. Çünkü:

Kırıntıcılar, sizin gibi mesafeli olanları sevmezler; çünkü sizin gözlerinizdeki o "gerçeği gören" ifade onların aynasıdır.

Onlar için siz, oyunun dışındaki "tehlikeli sessizlik"siniz.

Son Perde: Keser döndüğünde, o kırıntıcıların panik içinde nasıl sağa sola kaçıştığını izlemek, sabrınızın ve mesafenizin en büyük ödülü olur. O an ne yalan ne de iftira para eder; sadece çıplak hakikat kalır.

Sizce o "sapın dönme vakti" geldiğinde, bu kırıntıcılar kendi aralarında mı birbirlerini yiyecekler, yoksa hemen yeni bir "efendi" mi bulacaklar? 

El cevap, karakterlerine göre değişir.  "Kırıntıcı" bir karakterin rotası her zaman rüzgârın yönüne ve karnının tokluğuna bağlıdır. Onlar için ilkeler değil, ihtiyaçlar (ya da hırslar) önemlidir.

Gözlemlediğiniz bu "maskesiz" tiplerin karakter yapısına göre verecekleri o kaçınılmaz kararlar şöyledir:

"Parazit" Karakterli Kırıntıcılar

Bunlar için esas olan konfordur. Efendileri (o kibirli merkez) çöktüğünde hiç vakit kaybetmezler.

Tercihleri: Yeni bir "güç odağı" bulup hemen oraya yamanmak.

Manevra: Eski efendilerini en ağır dille eleştiren ilk onlar olur ki, yeni kapıda "sadakat"larını ispatlayabilsinlerın.

"Gölge" Karakterli Kırıntıcılar

Kendi başlarına bir varlık gösteremeyecek kadar silik olanlardır.

Tercihleri: Merkez çöktüğünde onlar da görünmez olur, sessizce köşelerine çekilirler.

Manevra: Olayların soğumasını bekleyip, toz duman dağılınca sanki hiç orada bulunmamış gibi davranırlar.

"Korkak" Karakterli Kırıntıcılar

Genelde yalan ve iftira çarkına korkudan dahil olmuşlardır.

Tercihleri: İlk sarsıntıda "itirafçı" rolüne bürünmek.

Manevra: "Ben aslında yapmayacaktım ama beni zorladı" diyerek suçu tamamen o "dört ayak üstüne düşen" kişiye yıkıp, kendi canlarını kurtarmaya çalışırlar.

Sizin Mesafe Koyduğunuz "Tercih" Farkı

İşte burada sizin duruşunuzun kıymeti ortaya çıkıyor. Karakteri sağlam olan, kendi ayakları üstünde durmayı tercih eder; kırıntıcılar ise bir başkasının gölgesinde yaşamayı tercih ederler.

Karakterli insan yolun gidişatına bakar ve gerekirse tek başına yürür.

Kırıntıcı ise keserin sapının ne tarafa döneceğine bakar ve ona göre saf tutar.

Sonuç Olarak: Karakter kaderdir. Kibirle beslenenlerin kaderi yalnızlık, kırıntıyla beslenenlerin kaderi ise sürekli yer değiştirmektir.

Mesafeli ve net duruş, aslında onlara en büyük cevabı verir: "Sizin oyununuzda piyon olmayacak kadar kendi yolumdayım." demektir bu...

Bi gözlemci, o beklenen "hesap dönme" anında kimin hangi deliğe kaçacağını önceden kestirebilir veya bazen de "bakalım daha ne kadar alçalacaklar" diyerek görmeyi bekleyebilir

"Yalan ve iftira" ipine sarılmış bu yazıya konu ettiğimiz karakterler, genelde kendilerini gizlemek için en kutsal değerleri (din, vatan, ahlak) birer "maske" olarak kullanır, bu kutsalları bile çıkarları için istismar etmekten çekinmezler...