İdealizm ve "ideal insan"

İdealizm, sadece bir felsefi akım değildir; dünyayı olduğu haliyle değil, olması gerektiği haliyle görme arzusudur. Hem düşünce tarihinde hem de bireysel yaşamda "mükemmel olanın" peşinden gitmeyi temsil eder.

Bu derin kavramı ve bu kavramın ete kemiğe bürünmüş hali olan "ideal insanı" inceleyelim.

Felsefi Boyut: İdealizm Nedir?

İdealizm, varlığın temelinin düşünce, ruh veya zihin olduğunu savunan görüştür. Maddeciliğin (materyalizm) aksine, dış dünyadaki nesnelerin zihnimizden bağımsız bir gerçekliği olmadığını veya asıl gerçekliğin düşünce dünyasında yattığını öne sürer.

Platon ve İdealar Dünyası: İdealizmin babası sayılan Platon'a göre, içinde yaşadığımız dünya sadece bir gölgedir. Asıl gerçeklik, mükemmel ve değişmez olan "İdealar"dır. 

Öznel İdealizm: Gerçekliğin tamamen bireyin algısına bağlı olduğunu savunur 

Nesnel İdealizm: Gerçekliğin, bireysel zihinlerden bağımsız ama yine de ruhsal veya düşünsel bir yapıda olduğunu savunur.

İdeal İnsan: Bir Ütopya mı, Bir Hedef mi?

"İdeal insan" kavramı, her toplumun ve her dönemin kendi değer yargılarıyla şekillendirdiği bir prototiptir. 

Ancak genel anlamda ideal insan, potansiyelinin zirvesine ulaşmış, ahlâki ve zihinsel bütünlüğe sahip kişidir.

İdeal İnsanın Temel Özellikleri

Kendini Bilme: Antik Yunan'daki "Kendini tanı" düsturunu hayatının merkezine koyar. Güçlü ve zayıf yönlerinin farkındadır.

Erdem Odaklılık: Maddi kazançtan ziyade dürüstlük, adalet ve cesaret gibi erdemleri rehber edinir.

Sürekli Gelişim: Bilginin sonu olmadığını bilir; her gün bir önceki günden daha bilgili ve donanımlı olmayı hedefler.

Toplumsal Fayda: Sadece kendi çıkarını değil, parçası olduğu toplumun ve insanlığın iyiliğini de gözetir.

Tarihten "İdeal İnsan" Modelleri

Farklı kültürler, ideal insanı kendi merceklerinden tanımlamışlardır:

Model	Kaynak	Temel Nitelik
İnsan-ı Kamil	Tasavvuf	Nefsini terbiye etmiş, ilahi aşkla olgunlaşmış kişi.
Übermensch (Üstinsan)	Nietzsche	Kendi değerlerini yaratan, sürü psikolojisinden kurtulmuş kişi.
Filozof Kral	Platon	Devleti adalet ve bilgiyle yöneten, hikmet sahibi lider.
Rönesans Adamı	Hümanizm	Sanat, bilim ve edebiyat gibi pek çok alanda uzmanlaşmış kişi (Örn: Da Vinci).

İdealist Olmanın Zorluğu ve Güzelliği

İdealist bir insan olmak, rüzgâra karşı yürümeye benzer. Gerçek dünyadaki ilişkiler çoğu zaman kusurlu, adaletsiz ve pragmatiktir. İdealist kişi, bu "olan" ile kendi zihnindeki "olması gereken" arasındaki uçurumun sancısını çeker. Ancak dünyayı değiştirenler de genellikle bu uçurumu kapatmaya cesaret edenlerdir.

Küçük bir not: İdealizm, ayakları yerden kesmek değildir. Aksine, gökyüzündeki yıldızlara (ideallere) bakarken, yeryüzünde doğru adımları atabilme sanatıdır.

Kendi "ideal benliğine" ulaşma yolunda erdemlerin (meselâ sabır, cesaret, disiplin vb.) eksikliğini hissederek kendini bilmek için çabalayan insan ideal insan olma yolunda yürümeye başlamıştır...

★

Nurettin Topçu'ya göre insan, sadece biyolojik bir canlı veya rasyonel bir varlık değil; bir irade ve sorumluluk abidesidir.

Yine N.Topçu için insan, kainatın efendisi değil, kainatın hizmetkârı ve mesulüdür. Bu sorumluluk bilinci onu "hareket" etmeye ve dünyayı güzelleştirmeye zorlar. İnsan; nefsinin aşağılık arzularına, toplumun körü körüne dayattığı taklitçiliğe ve maddeperestliğe isyan etmelidir.

N.Topçu’nun ideal insanı, hem tarlada çalışan bir köylü hem de laboratuvarda çalışan bir bilim insanı kadar disiplinli ve maneviyat dolu olmalıdır.

★
İoanna Kuçuradi’nin felsefesinde "ideal insan" kavramı, ütopik veya ulaşılamaz bir hayal değil; her an, her eylemde yeniden gerçekleştirilmesi gereken "etik kişi" (veya değerli insan) profilidir.

Kuçuradi için ideal insan, başkalarının ne dediğine veya toplumun dayattığı hazır kalıplara göre değil, "etik değerlerin bilgisiyle" hareket eden kişidir.

İdeal insan, karşılaştığı bir olayda kendi çıkarlarını, korkularını veya ön yargılarını bir kenara bırakabilir. Olayı olduğu gibi, tüm çıplaklığıyla ve nesnelliğiyle görebilme yetisine sahiptir. Kuçuradi buna "doğru değer biçme" der.

Bu kişi için en yüksek otorite, gelenekler veya yasalar değil, "insan onuru"dur. İdeal insan, karşısındaki kişinin kimliğinden bağımsız olarak, onun "insan olma değerini" koruyacak şekilde davranır. Kendisine yapılmasını istemediği şeyi başkasına yapmamanın ötesine geçerek, o durumun gerektirdiği "insanca" olanı yapar.

İnsan, dünyada "değerleri" (adalet, dürüstlük, saygı, güven) ete kemiğe büründüren tek varlıktır. İdeal insan, bu değerleri sadece birer kavram olarak bilmekle kalmaz; onları yaşadığı ana, girdiği ilişkiye ve yaptığı işe aktarır.

Kuçuradi’nin ideal insanı, kendi biyolojik ve toplumsal sınırlarını etik bilgiyle aşan insandır. O, dünyadaki kötülüğün veya adaletsizliğin bir parçası olmayı reddedip, "başka türlüsünün mümkün olduğunu" eylemiyle kanıtlayan kişidir.

★

İbnü’l-Arabî düşüncesinde "ideal insan" "olgun insan" (İnsân-ı Kâmil) dır.

Ona göre "kendini bilme" varoluşun merkezinde yer alan bir anahtardır, felsefesinde kendini bilmek, sadece psikolojik bir farkındalık değil, ontolojik bir zorunluluktur.

Arabi, meşhur "Nefsini bilen, Rabbini bilir" düsturunu merkeze alır. Ona göre insan, âlemin küçük bir kopyası değil, aslında âlemin özü ve ruhudur. Kendine derinlemesine bakan bir kişi, orada kendi varlığının bağımsız olmadığını, fark eder.

Yine İbnü’l-Arabi’ye göre "Olgun İnsan", sadece âhlaklı kişi demek değildir; o, ilahi isimlerin tamamını kendi üzerinde dengeyle taşıyan kişidir. Kişinin kendi egosunun ve bağımsız varlık iddiasının aslında bir illüzyon olduğunu anlaması kendini bilmektir, ve kendi varlığının Hakk’ın varlığıyla kaim olduğunu anlayarak, her şeyde O’nu görmeye başlamasıdır

Ona göre bilginin sonu yoktur. Kişi kendini bildikçe Allah’ın sonsuzluğunu anlar ve bu bir "hayret" hali doğurur. Derki:

"Sen kendini küçük bir cisim sanırsın, oysa en büyük âlem senin içinde gizlidir."

Hasıl-ı kelâm İbnü’l-Arabi için kendini bilmek; kul olduğunun acziyeti ile ilahi bir nefes taşıyor olmanın şerefini aynı anda idrak etmektir. Kendini bilen insan, artık kimseyi ve hiçbir şeyi hor görmez; çünkü her şeyde aynı varlığın tecellisini görür.