İlimsiz yol almak, karanlıkta fenersiz yürümek

İlimsiz yol almak, karanlıkta fener kullanmadan yürümeye benzer; adım atarsınız ama nereye bastığınızı, yolun sizi nereye götüreceğini bilemezsiniz.

Bu köklü düşünceyi birkaç farklı açıdan ele alırsak:

Hedefe Varmak İçin "Usul" Şarttır
Eskilerin dediği gibi, "Usul olmadan vusul (ulaşmak) olmaz." Bir işin ilmini, yani yöntemini ve bilgisini kavramadan harcanan çaba, çoğu zaman boşa giden bir enerjidir. İlim, emeği verimli kılar.

İlim Yanılgılardan Korur
Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmak, insanı hem yanlış kararlara hem de bağnazlığa sürükler. İlim, kişiye muhakeme yeteneği kazandırarak "doğru" ile "yanlış" arasındaki çizgiyi belirginleştirir.

Manevi ve Şahsi Gelişim
Sadece akademik ya da teknik bilgi değil; insanın kendini tanıması, dünyayı anlamlandırması da bir ilimdir. Yunus Emre’nin dediği gibi:

"İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir."

İlimle aydınlanmamış bir yol, sadece yorgunluk getirir. 

Bu meseleyi biraz daha katmanlarına ayıralım. "İlimsiz yol alınmaz" ilkesini, hem modern hayatın hızıyla hem de insanın iç dünyasıyla harmanlayarak üç temel başlıkta inceleyebiliriz:

Modern Dünyada İlim: Veri mi, İrfan mı?
Bugün bilgiye (data) ulaşmak çok kolay, ancak bu her zaman "ilim" sahibi olduğumuz anlamına gelmiyor.

Bilgi: Ham veridir.
İlim: O veriyi işlemek, anlamlandırmak ve bir disipline oturtmaktır.
İrfan: Bilgiyi hayata geçirmek ve onu bir ahlâkla birleştirmektir.

Yol alırken elimizde sadece haritanın (bilginin) olması yetmez; o haritayı nasıl okuyacağımızı (ilmi) ve neden o yola çıktığımızı (irfanı) bilmemiz gerekir.

"Eylem" ve "İlim" Dengesi
İlimsiz yapılan her eylem tesadüfe bağlıdır. Tesadüfen doğru yapabilirsiniz ama bunu tekrarlayamazsınız. İlim ise bize süreklilik ve emniyet sağlar.

Bir doktorun anatomiyi bilmeden neşter vurması cinayettir.

Bir yöneticinin insan psikolojisini bilmeden ekip yönetmesi kaostur.

Bir bireyin kendi duygularının ilmine sahip olmadan yaşaması rüzgarda savrulan yaprak gibidir.

Hata Payını Azaltmak
İlim, yolu kısaltmaz belki ama yoldaki kayıpları azaltır. Nerede duracağınızı, nerede hızlanacağınızı ilim sayesinde bilirsiniz. Bu da "tecrübe" dediğimiz şeyi, ağır bedeller ödemeden, başkalarının birikimlerinden süzerek almanızı sağlar.

Aslında bu konu bizi şu soruya götürüyor: İnsan, hangi ilmin eksikliğini en çok hissediyor? Teknik bilginin mi, yoksa "yaşama sanatı" dediğimiz o derin bilgeliğin mi?

İlim ve hikmet... 

İşte şimdi meselenin kalbine, yani o derin "öz"e temas ettik.

Sadece kuru bir bilgi yığını değil, hikmetle taçlanmış bir ilim tahsili asıl meseledir. Klasik geleneğimizde ilim ve hikmet birbirini tamamlayan iki kanat gibidir. İlim "nedir?" sorusuna cevap ararken; hikmet "neden?" ve "nasıl yaşamalıyım?" sorularıyla ilgilenir.

Hikmet odaklı bir ilim tahsilini şu üç sacayağı üzerine inşa edebiliriz:

"Teori" ve "Uygulama" Birliği
Hikmet, teorik bilginin (nazari) eyleme (fiil/amel) dönüşmesidir. Bilmek yetmez, bildiğinle "olmak" gerekir. Hikmet sahibi biri elindeki bilgiyi bir güç gösterisi olarak değil, bir hizmet ve olgunlaşma aracı olarak kullanır.

Eşyanın Hakikatini Kavramak
Hikmet tahsili, yüzeysel olandan derine inmektir. Bir çiçeğe bakınca sadece taç yaprağını görmek ilimdir; o çiçeğin varoluş amacını, evrendeki nizamını ve o nizamın arkasındaki sanatı hissetmek ise hikmettir.

"Haddi" Bilmek
İlim arttıkça kibir değil, tevazu artıyorsa orada hikmet vardır. Sokrates'in "Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir" demesi veya Mevlânâ'nın "Hamdım, piştim, yandım" süreci tam olarak budur. Hikmet, insana kendi sınırlarını ve evrendeki yerini öğretir.

Önemli Bir Ayrım:

İlim: Zihni aydınlatır, kişiyi uzman yapar.
Hikmet: Kalbi aydınlatır, kişiyi olgun insan  yapar.
Hikmet Tahsilinde Yolun Durakları
Hayret Etmek: Her şeye alışılmış gözüyle değil, ilk kez görüyormuş gibi bir merakla bakmak.
Tefekkür: Bilgiyi zihinde evirip çevirerek derinleştirmek.
Sükût: Çok konuşmaktan ziyade, hakikati dinlemeyi öğrenmek.
İhlas: Öğrenilen her şeyi samimiyetle, özü ve sözü bir şekilde hayata tatbik etmek.

Bugün modern eğitim sisteminde eksik olan şey, teknik bilginin (ilim) azlığı mı yoksa bu bilginin ruhu olan mana biliminin (felsefenin), hikmetin dışlanması mı, ne dersiniz?