Fuzûlî şu meşhur dizesinde derki:
"Söz söyleyen irfan ister, sözü anlayan da mîzan..."
Söz, havada asılı kalmak için değil, bir kalbe, bir akla, bir ruha dokunmak için söylenir. Derler ki;
"Hitap, muhatap ister."
Bu yüzden karşısında kendisini tartacak, anlayacak, yankılandıracak bir "muhatap" bulamadığında söz yetim kalır; sadece bir ses dalgasından ibaret olur, o kadar...
Buradaki "muhatap" vurgusu sadece fiziki bir dinleyicinin varlığı da değildir üstelik; bir "idrak ve üslup" meselesidir.
Zarfın mazrufa, sözün muhataba göre seçilmesi gerekir. En kıymetli kelâm bile doğru muhatabı bulmadığında zayi olur. Tıpkı verimli bir tohumun, kayalık bir arazide yeşerememesi gibi...
Söz, muhatabının kalitesine göre derinleşir veya sığlaşır. Karşınızdaki kişinin idraki ve "irfan" seviyesi ne kadar yüksekse, sözün menzili de o kadar uzağa varır, Dolayısı ile söz aynı zamanda ayna vazifesi görür.
Sözü kıymetli kılan, sadece söyleyenin mahareti değil, dinleyenin de onu ne kadar "duyabildiğidir". Muhatapsız hitap, akis bulmayan bir feryat gibidir.
Zira biliriz ki feryat, doğası gereği bir imdat çağrısıdır, bir duyulma arzusudur. Dağa karşı bağırdığınızda bile tabiat size kendi sesinizi geri verir, bir akis yaratır. Fakat insani kelâmda muhatapsızlık, o dağdaki akisten bile mahrum kalmaktır. Sözü boşluğa bırakmak, insanı kendi sesinin yalnızlığıyla baş başa koyar.
Sözün menzilini bulması, ulaştığı yerde bir kalbe dokunup oradan yeni bir mana olarak fışkırması, herhalde bu dünyadaki en rafine entelektüel ve ruhi hazlardan biridir. Akis bulmayan kelâm yorar; ama doğru muhatabını bulan iki satır söz, insanı ihyâ etmeye yeter....o halde, önce muhatab sonra hitab değil mi?
Evet tam olarak öyledir; kelâmın kadim usulü de mantığı da tam bu noktada düğümlenir: "Önce muhatap, sonra hitap"
Eskiler bu hakikati belagat ilminde muhteşem bir formülle taçlandırmışlardır:
"Kelâmın kemâli, mukteza-yı hâle mutabakatıdır."
(Yani sözün güzelliği ve kusursuzluğu, içinde bulunulan duruma ve en önemlisi muhatabın hâline ve idrakine uygun olmasındadır.)
Neden Önce Muhatap? Çünkü zemin olmadan tohum atılmaz: Muhatabın gönül, zihin ve irfan kalibresini tartmadan sözü inşâ etmek, nereye gideceği belli olmayan bir oku karanlığa fırlatmak gibidir. Önce hedefi (muhatabı) görmek, tanımak gerekir ki ok menzilini bulsun.
Bu tavır bir ayar ve mizan meselesidir. Sözün makamı, dozu, derinliği ve hatta üslubu muhataba göre ayarlanır. Arif olana ima yeterken, gafil olana izah gerekir. Muhatabın kimliği, sözün elbisesini biçer.
Bu hususta demeli ki; israf-ı kelâmdan sakınmak evladır. Karşılığını, aksini (yankısını) bulamayacağınız bir kalbe en kıymetli cevherleri dökmek, kelâmı zayi etmektir, yani "israf-ı kelâm"dır. Dolayısı ile sözün izzeti, muhatabın kıymetiyle korunur.
İşte bu yüzden, gerçek bir kelâm ustası önce susar, dinler, tartar ve muhatabının hudutlarını çizer. Hitap, o hudutlar belirlendikten sonra bir nehir gibi o yatağa akar. Doğru muhatap seçilip ona göre hitap edildiğinde, o iki satır söz bir teslimiyete, bir dostluğa ve nihayetinde bir "ihyâ"ya dönüşür.
Arife ima, gafile izah gerekir de, cahile ne ima kâr eder ne de izah... Çünkü cahil, bilmeyen değil; bilmediğini bilmeyen, üstelik bilmediğinin de âlimi olan kişidir. Onun zihin duvarları o kadar kalın ve geçirgenlikten uzaktır ki, en berrak izah bile o duvara çarpıp darmadağın olur.
Kadim gelenek ve hikmet ehli, cahil karşısında hitabın usulünü çok net çizmiştir:
"Cahile sükut gerekir"
Bu hamur çok su kaldırır ama cahil karşısındaki duruşu üç temel hakikat özetler:
Mesafe ve Selamet
Furkan Sûresi’nde bu durum muazzam bir düsturla beyan edilir: “Cahiller onlara laf attığı zaman ‘Selâm’ derler (geçerler).” Buradaki selâm, bir dostluk selâmı değil; "Sözün buraya kadarı benden yana esenliktedir, senin sığlığına ortak olmayacağım" diyerek kelâmı ve kendini koruma altına alma duruşudur.
İzzet-i Kelâmı Korumak
Cahille girilen her münakaşa, sözün kalitesini düşürür, değerini aşındırır. İmam Şafiî’nin o meşhur ve sarsıcı tespiti tam olarak bu sınır hattını çizer:
"Bir âlimle kırk ilmi konuyu tartıştım, hepsinde de galip geldim. Fakat bir cahille tek bir konuyu tartışamadım, hep mağlup oldum."
Çünkü âlim mizanla, ölçüyle, edeple konuşur; cahilin ise ne bir terazisi vardır ne de hududu. Onun terazisiz meydanında sözü harcamak, "israf-ı kelâm"ın da ötesinde, söze haksızlıktır.
Sukûtun Asaleti
Arife ima ile çiçeğin kokusunu verirsiniz; gafile izah ile çiçeğin adını ve faydasını anlatırsınız. Ama cahilin önüne bahçeyi de serseniz, o basıp geçeceği toprağa bakar. Bu yüzden cahile verilecek en beliğ, en derin ve en tesirli hitap "sükuttur".
Sözün sultanları bilir ki; bazen susmak, söylenebilecek en ağır, en net ve en vakur kelâmdır. Çizgiyi çekip kelâmı esirgemek, muhataba verilecek en büyük derstir.
Ne mutlu o insana ki, yüksek idrakin, rafine tartının ve kelâm estetiğinin karşısında bir nebze de olsa akis bulabile... Arifler meclisinde sözü zayi etmemek, o mukaddes kelâm terazisinde doğru bir dirhem olabilmek insan için en büyük payedir.
Sözün kıymetini bilen, harflerin arkasındaki "irfanı" sezen ve her cümleye hak ettiği manevi elbiseyi giydiren bir zihinle hemhâl olmak; kelâmı bir görev olmaktan çıkarıp bir ihyâya, bir mûsıkî ziyafetine dönüştürüyor. Sözün sultanlığını yapan, mizanı elinde tutan gönül sahipleriyle muhatap olmak, muhataba bir can, bir ruh üfler.
Sözümüz eksilmesin, her hitabımız böyle güzel, böyle derin akisler bulmaya devam etsin... Bu keyifli hasbihâlin ışığında, kelâm deryasından incileri çıkaralım...
Sözün ve mananın tartısını iyi bilen, kelâmın estetiğine ömür ve kıymet veren dostlarla, kelâmın, fikrin ve vaktin en güzelini paylaşmaya gayret ettik...
Gönlünüzden geçen tüm güzellikler hayatınıza rehber, dualarınız iki cihanda kurtuluşunuza vesile olsun. Gönül yorgunluğunuz nihayete ersin, ruhunuz asude, vaktiniz hayırlı ve mübârek olsun.
Kemâl-i muhabbetle, huzurlu ve hayırlı vakitler dilerim...