Âlem bir nakıştır, Nakkaş'ı ara...

 

Divan edebiyatında ve tasavvuf düşüncesinde sanat sanatkâr nakış nakkaş kelimeleri, dünyayı ve insanı anlamlandırmak için kullanılan en güçlü anahtarlardır. Şairler ve düşünürler, evreni devasa bir nakış, yaratıcıyı ise eşsiz bir nakkaş olarak görürler.

İşte bu kavramların edebiyattaki derin yansımaları:

"Âlem bir nakıştır, Nakkaş'ı ara"

Divan şairlerine göre bu dünya, tesadüfen oluşmuş bir yer değil, ince ince işlenmiş bir tuvaldir.

 * Kainat: Bir sergidir

 * Varlıklar: Bu sergideki nakışlardır.

 * Amaç: Nakşa bakıp hayran kalmak değil, o nakşın arkasındaki Nakkaş-ı Ezeli'yi (Sonsuz Sanatkârı) tanımaktır.

İnsan: En Büyük Sanat Eseri

Edebiyatta insan, "Zübde-i Âlem" yani alemin özü olarak kabul edilir. İnsanın yüzündeki hatlar, gözbebeğindeki ışık ve ruhundaki derinlik, Allah'ın en zarif sanatı olarak nitelendirilir. Bir beyitte dendiği gibi:

"Sanatına bakıp Sâni'i görmezsen,            Gözündeki nur değil, sadece perdedir."

Hat, Tezhip ve Minyatürdeki İzler

Geleneksel sanatlarımızda bir hattat veya nakkaş, eserinin bir köşesine asla devasa bir imza atmazdı. Genellikle "Ketebehu..." (Bunu yazdı...) veya "Nakkaşü'l-hakir" (Değersiz nakkaş) gibi ifadelerle tevazu gösterirlerdi. Çünkü asıl sanatın ve güzelliğin kaynağının kendileri değil, kendilerine bu yeteneği veren "Asıl Sanatkâr" olduğunu bilirlerdi.

Bu kavramlar bizi "hüsn-ü aşk" (güzellik ve aşk) kavramına götürür.  "Hüsn-ü Hat" (güzel yazı sanatı) çalışmasında, harfler birer nakşa dönüşür...

Hüsn-ü Hat sanatı, sadece kağıt üzerine mürekkep bırakmak değil; bir nakkaş titizliğiyle harflere ruh üfleme sanatıdır. Hüsn-ü hat, "cismanîleşmiş ruhani bir hendese" (ruhun maddeye yansıyan geometrisi) olarak tanımlanır.

Hüsn-ü Hattın Temel Taşları

 * Ölçü (Nokta): Hattın temel birimi "nokta"dır. Her harfin boyu, eni ve eğimi, kamış kalemin kağıda bıraktığı o tek bir noktanın boyutuna göre belirlenir. Bu, evrendeki her şeyin bir ölçü ve nizam (sanat) içinde olduğunun sembolüdür.

 * Malzeme: * Kamış Kalem: Sabırla yontulur, ucu eğri kesilir.

   * İs Mürekkebi: Kandil isinden yapılan, yüzyıllarca solmayan doğal mürekkep.

   * Aharli Kağıt: Üzerine yumurta akı ve nişasta sürülerek terbiye edilmiş, hataya imkan tanıyan (silinebilir) ipeksi kağıt.

Hattat ve Sanat Felsefesi

Bir hattat, kalemi eline aldığında sadece elini değil, nefesini de terbiye eder. Hat sanatında "Meşk" adı verilen eğitim süreci, bir usta-çırak ilişkisidir. Çırak, ustanın harflerini taklit ederek başlar; bu, nakşın aslına sadık kalma çabasıdır.

 İlginç Bir Bilgi: Hattatlar, ömürleri boyunca yonttukları kamış kalemlerin yongalarını (parçalarını) biriktirirlermiş. Vasiyetleri gereği, vefat ettiklerinde cenaze sularının bu yongalarla ısıtılmasını isterlermiş. Bu, "Ömrümü bu kutsal sanata harcadım" demenin en zarif ve yoludur.

"Hattatın İmzası"

Hat sanatında imza bölümüne "Ketebe" denir. Hattat buraya adını yazarken genellikle başına "el-fakir" (muhtaç) veya "el-hakir" (değersiz) gibi sıfatlar ekler. Bu, sanatkârın kendi varlığını, mutlak sanatkârın karşısında hiçe saymasıdır.

​Bir hattat için kağıt bir meydan, kalem bir asadır. Kalemi mürekkebe her daldırdığında aslında o kağıda bir parça ruhunu bırakır. Bu yüzden eski ustalar, "Yazı, insanın kalbinin resmidir" derler.