Aynı topraktan fırlayan iki kanatlı canlının hikâyesi; biri gökyüzünü mülk edinir, diğeri avlunun çamuruna mahkûm kalır. İroni tam da burada başlar: İkisinin de tüyü var, ikisinin de gagası var, ama dünyayı algılayış biçimleri arasındaki uçurum, katettikleri mesafe kadar derindir.
İki Dünya, İki Mekân: Kümes ve Yuva
Kümes güvenli, kapalı ve tavanı olan bir evren. Tavuk için kümes, yeminin hazır olduğu ama sınırlarının başkası tarafından çizildiği bir konfor alanıdır. Duvarları vardır; bu duvarlar onu dışarıdaki yırtıcıdan korur ama aynı zamanda ufku görmesini de engeller. Kümes, sürü psikolojisinin, gıdaklamanın ve gündelik telaşların mekânıdır.
Kartal yuvası, rüzgârın ısırdığı, fırtınanın dövdüğü uçurum kenarları. Kartalın evi konforlu değildir; aksine serttir, yalnızdır ve tekinsizdir. Fakat o yuva, sahibine tüm vadiyi ayaklarının altına seren mutlak bir özgürlük sunar. Kartal, güvenliği özgürlüğe feda etmez; özgürlüğü için konfordan vazgeçer.
Bakış Açısı: Solucanın İllüzyonu ve Ufkun Gerçeği
Tavuk için hayat, gagasının milim ötesindeki toprağı eşelemekten ibarettir. O, başını öne eğip bir solucan daha bulmanın derdindeyken, tepesinde süzülen kartalın gölgesini bile bir tehdit değil, anlık bir karartı sanır. Tavuğun perspektifinde trajedi yoktur, sadece gündelik doyumlar vardır. Solucanı bulduğu an, onun için evrenin en büyük zaferidir.
Kartal ise bin metre yüksekten bakar dünyaya. Onun bakışı odaklı, keskin ve bütünseldir. Kartal toprağı görür ama toprağa hapsolmaz; rüzgârı okur, fırtınayı bir yükselme aracı olarak kullanır. Tavuğun felaket saydığı rüzgâr, kartalın kanatları altındaki kuvvettir.
İroni şuradadır ki; kümesin içindeki tavuk, gökyüzünü fethedebilen kartala acıyabilir. "O kadar yüksekte ne yiyecek bulacaksın, rüzgârda üşümüyor musun?" der kendi içinden. Çamurun içindeki sahte güvenlik, zirvedeki tehlikeli özgürlükten daha cazip gelir çoğunluğa.
İşin en absürt, en acı ve bir o kadar da güldüren noktası: Retorik eşitlik ile varoluşsal hakikat arasındaki o devasa uçurum.
Tavuğun "Ben de kuşum, o da kuş" söylemi, biçimsel bir doğruya sığınarak özdeki nitelik farkını yok sayma çabasıdır. İroni burada zirve yapar: Tavuk, taxonomik olarak (sınıflandırma bakımından) haklıdır; ikisinin de kanadı, tüyü, gagası vardır ve ikisi de yumurtlar. Fakat felsefi düzlemde bu iddia, trajikomik bir kendini kandırmadan ibarettir.
Kuş Olmak ve "Göklerin Kuşu" Olmak
Tavuk, "kuş" kelimesinin arkasına saklanarak kendini kartalla eşitlemeye çalışır. Oysa mesele ne olduğun değil, o varoluşla ne yapabildiğindir. İkisi de kuştur ama biri yerçekimine teslim olmuştur, diğeri yerçekimiyle dans eder.
Tavuk için kanat, kümesin çitinden aşarken atılan panik dolu iki pırpırdan ve toz bulutundan ibarettir. Kartal için kanat, rüzgârı bükme ve uzayı parselleme aracıdır. Aynı organa sahip olmak, aynı imkâna sahip olmak demek değildir.
Tavuğun Mantığı: "O da Gagayla Yiyor, Ben de!"
Tavuk, kartalın zirvedeki duruşunu, gözlerinin keskinliğini veya fırtınaya meydan okuyuşunu göremez. Çünkü bakış açısı yerle sınırlıdır. Kartalı sadece "süzülen başka bir gaga" olarak değerlendirir.
İroni şuradadır; tavuk bu eşitliği savunurken, kartalın yanıt vermeye bile tenezzül etmediğini fark etmez. Kartal, kümesin içindeki bu felsefi tartışmadan habersizdir; o sadece irtifasına ve avına odaklanır. Kartal için tavukla eş değer olup olmama tartışması anlamsızdır, çünkü eylemin kendisi zaten cevaptır.
Bu durum, sığ bir zihniyetin derin bir birikime, emekle kazanılmış bir zirveye veya yüksek bir vizyona karşı geliştirdiği en kolay savunma mekanizmasıdır: Aşağı çekerek eşitlemek.
Trajedinin üzerine inşa edilen komedi, felsefeyi her zaman daha gururla taşır. Tavuğun "Ben de kuşum, o da kuş" ısrarı, edebiyatın ve halk irfanının en muzip köşelerinden birine, darı ve deli fıkrasına mükemmel bir pas atar.
Fıkrayı hatırlayalım:
Kendisini darı tanesi sanan bir adamı akıl hastanesine yatırırlar. Uzun tedaviler, telkinler ve terapiler sonunda adam nihayet ikna olur. Doktorlar sorar:— "Söyle bakalım, sen neydin?"— "Ben bir insanım doktor bey, kesinlikle darı tanesi değilim!"Doktorlar adama taburcu kağıdını verip kapıdan uğurlarlar. Ancak adam kapıdan çıkar çıkmaz dehşet içinde koşarak geri içeri dalar. Kan ter içindedir.Doktor şaşkınlıkla sorar:— "Ne oldu, hani sen darı olmadığını öğrenmiştin?"Adam nefes nefese cevap verir:— "Ben öğrendim öğrenmesine de, doktor bey... Bahçedeki tavuk bunu biliyor mu?"
işte zurnanın zırt dediği, tavuk-kartal felsefesinin şahikası tam burasıdır.
Eşitleme Yanılsamasından İdrak Korkusuna
Rasyonellik Yetmez, Muhatabın Ufku Önemlidir: Adam artık darı olmadığını bilir, zihnini değiştirebilmiştir, vizyon kazanmıştır. Fakat karşı karşıya olduğu güç —yani tavuk— hala kendi ilkel gerçekliğindedir. Tavuk için evrendeki her küçük şey potansiyel bir yemdir, bir solucandır, bir darıdır. Sen kendinin bir kartal, bir fikir adamı, bir insan olduğunu ispatlasan ne çare; karşındaki seni hala "yenecek bir darı" olarak görüyorsa?
Tavuk Zihniyetinin Tehlikesi:
Tavuğun "Ben de kuşum" özgüveni ile adama "Darı" muamelesi yapması aynı kökten beslenir. Tavuk, derinliği ve yüksekliği algılayamadığı için karşısındakini kendi dar ölçeğine indirger. Yüksekliği anlayamayan, yüksektekini yem sanır.
Katil ile Kurbanın Aynı Paradigmaya Hapsolması: Adamın korkusu temelsiz değildir. Kümesin yasası geçerli olduğu sürece, kendinizi ne kadar göklerin hakimi hissederse hissedin, kümesin sınırları içine girdiğiniz an tavukların "darı kapışma" kaosuna yem olma riskiyle karşı karşıya kalırsınız.
Derin İroni:
Deli, en azından darı olmadığını kavramış ve tavuğun sığlığından korkacak kadar bir farkındalık düzeyine ulaşmıştır. Ancak tavuk hâlâ aynı tavuktur: Ne kendisinin sadece bir tavuk olduğunun farkındadır, ne karşısındakinin insan olduğunun, ne de tepesinde süzülen kartalın...
O, sadece gagasının ucundaki bir sonraki darının peşindedir. Ve ne acıdır ki, bazen kartal olmak yetmez; hayatın içinde gezinen "tavuk zihniyetine" darı olmadığını anlatmak, rüzgârı bükmekten daha zordur.
Günümüz dünyasında, kümesin emniyetli ortamında yaşayan, solucan eşelemekle gününü geçiren, amma kendini de göklerin hakimi sananları görüyor, trajikomik hikayelerini okuyoruz...
Hiçbir bedel ödemeden veya yüksekliğe talip olmadan sırf biçimsel benzerlikler üzerinden "Ben de onun gibiyim" diyenlerin sayısı, gerçekten kanat çırpanlardan daha fazla değil mi?
Tavuklar darı ve solucan peşinde günlerini geçirmeye devam etsinler...