Dürüstlükten "dem vurmak" kolaydır; zor olanı aklın tezgâhında doğruluğu dokumaktır. Toplumsal iyileşme, vitrindeki süslü kelimeleri parlatmakla değil, zihindeki o karanlık tezgâhları durdurmakla başlar.
Sahici olmak gerekir, bu ise, dilin kalbe, kalbin ise eyleme itaat etmesiyle gerçekleşir.
Bir toplumda güven çökerse, bireysel hile giderek yaygınlaşır, toplumsal yıkıma sebep olur.
Bir bireyin zihnindeki "hile tezgâhı" ile dilindeki "dürüstlük maskesi" arasında bir uçurum varsa, bu sadece kişisel bir ahlâk sorunu değildir; bu uçurum, toplumu bir arada tutan en güçlü zamk olan "güvenin" altını oyan sessiz bir depremdir.
Bu durum riyakârlık olarak ifade edilir, "üzüm üzüme baka baka kararır" sözünün ifade ettiği gibi riya dalga dalga yayılarak toplumsal bir güvensizlik iklimine dönüşür.
Nitekim Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hadis-i şeriflerinde riya (gösteriş) ve itimat/güven konuları, ahlâkın temel direkleri olarak ele alınır. Riya, ibadetin ruhunu öldüren bir "gizli şirk" (Allah'a ortak koşmak) olarak nitelendirilirken; güven ise mümin olmanın en temel şartı olarak sunulur.
İslam literatüründe riya, Allah rızası dışında bir amaçla, insanların beğenisini kazanmak için ibadet veya iyilik yapmaktır.
Bu hususta iki ikaz şöyledir: "Sizin adınıza en çok korktuğum şey küçük şirktir." Yanındakiler "Küçük şirk nedir ey Allah’ın Resulü?" diye sorunca; "Riyadır (gösteriş)." buyurmuştur.
Kıyamet günü Allah riyakâra şöyle der: 'Dünyada kendileri için gösteriş yaptığın kişilere git; bak bakalım onların yanında bir karşılık bulabilecek misin?'"
Güvenin Görünmez Mimarisi
Toplumlar, yazılı kanunlardan ziyade yazısız bir "güven sözleşmesi" üzerine kuruludur. Bakkaldan aldığımız ekmeğin içine hile karışmadığına, verilen bir sözün tutulacağına ya da bir otoritenin dürüstlüğüne duyduğumuz inanç, hayatın olağan akışını sağlar.
Ancak, aklın hile dokuyup dilin dürüstlükten dem vurduğu bir düzende, bu mimari çatırdamaya başlar.
Şüphecilik normlaşır, her güzel sözün altında bir bit yeniği aramak, toplumsal bir refleks haline gelir.
Maliyetler artar, güvenin bittiği yerde denetim mekanizmaları devreye girer. Sözün yetmediği yerde sözleşmeler, avukatlar ve korumalar çoğalır; bu da hayatı hem maddi hem de manevi olarak ağırlaştırır.
Hz. Muhammed, peygamberlik öncesinde bile "el-Emin" (Güvenilir) olarak tanınırdı. Onun dünyasında güven, toplumsal huzurun anahtarıdır. Bu hususta bir kaç hadis:
"Müslüman, dilinden ve elinden insanların selamette olduğu (zarar görmediği) kişidir. Mümin ise insanların canları ve malları konusunda kendisine güvendiği kimsedir."
"Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde tutmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder."
"Emaneti (güvenilirliği) olmayanın imanı da yoktur; ahdine vefa göstermeyenin dini de yoktur."
Maskeli Balo: Toplumsal İletişimsizlik
Dürüstlüğün sadece bir "retorik" (güzel konuşma sanatı) haline geldiği bir toplumda, iletişim bir köprü olmaktan çıkar, bir "manipülasyon aracına" dönüşür.
Herkesin birbirine dürüstlük nutukları attığı ama kimsenin birbirine inanmadığı bir ortamda, gerçek diyalog ölür. İnsanlar birbirinin gözlerine değil, takındıkları maskelere bakarak konuşmaya başlar. Bu durum, toplumun ruhsal bir yalnızlığa hapsolmasına neden olur.
Sarsılan Temeller: Adalet ve Liyakat
Eğer "hile tezgâhları" yönetici kadrolarda, kurumlarda ve toplumu oluşturan farklı kesimlerde çalışıyorsa, yıkım kaçınılmazdır.
Bu çürümede liyakatin yerini "sadakat maskeli hile"ler alır, bunun sonucunda;
Adalet duygusu zedelenir, "haklı olanın değil, hilesi güçlü olanın kazandığı" algısı yerleşir.
Gençlik umudunu kaybeder, çalışmanın ve doğruluğun değil, kurnazlığın prim yaptığı bir düzende yeni nesiller idealizmden uzaklaşır.
Unutulmamalıdır ki; bir toplumun en büyük sermayesi kasasındaki para değil, fertlerinin birbirine duyduğu itimattır.
Çaresi ise maskesiz bir yüz ve kafadan "sahiciliğe dönüş"tür...bu dönüşün yükünü ise yaygın ve örgün eğitim kurumları ve dahi aile yüklenecek...
Hz. Muhammed’in mesajlarına göre; riya iç dünyadaki samimiyetsizliktir ve maneviyatı bitirir; güvensizlik ise dış dünyadaki (sosyal) bağları koparır. Bir Müslüman hem Allah’a karşı samimi (riyasız) hem de insanlara karşı güvenilir (emin) olmak zorundadır.Bir hadisle noktalayalım:
"Bizi aldatan bizden değildir."