Kadim Döngü: Refah, Kibir, Körlük, Çürüme ve Çöküş

Bir medeniyetin veya toplumun batışı, dış etkenlerden ziyade içsel bir ahlâk aşınmasıyla başlar. Maddi refah, zenginlik ve güç arttıkça, insanda tehlikeli bir "güç vehmi" baş gösterir. Kişi, elde ettiği her şeyi yalnızca kendi bilgisi, zekası ve gayretiyle kazandığını zannederek "kibrin zirvesine" tırmanır.

Bu zirve, aslında aşağıya yuvarlanışın başlangıcıdır; çünkü kibir, insanın hem aklını hem de gönlünü karartır. Sınır tanımayan bir hırs ve ihtiras, adaleti çiğneyen bir zulme kapı aralar. "Had" duvarı yıkıldığında, içsel çürüme kaçınılmaz hale gelir ve dışarıdan ne kadar görkemli görünürse görünsün, o yapı kendi kendini yok eder.

İnsanlık tarihinin en görkemli medeniyetlerinin bile kaçamadığı o amansız "büyük kırılma" noktasıdır, maddi güç ve refah, ahlâki ve zihni bir olgunlukla taçlandırılmadığında, toplumlar kendi kazdıkları kuyuya düşmekten kurtulamıyorlar.

Bu süreci ve çürümeyi doğuran dinamikleri birkaç temel aşamada ele alabiliriz:

Güç Vehmi ve "Had" Duvarının Yıkılması

Süreç genellikle bir yanılsamayla başlar. Toplumlar veya elitler, elde ettikleri servet ve başarıyı tamamen kendi mutlak dehalarına bağladıklarında, evrensel insani ve ahlâki sınırları (haddi) gereksiz birer pranga olarak görmeye başlarlar.

"Ben yaptım, ben kazandım, öyleyse her şeye muktedirim" yanılsaması sınır tanımayan bir kibir ve hukukun, adaletin, vicdanın ayaklar altına alınması ile sonuçlanır.

İhtirasın Gözü Kör Etmesi

Doyumsuzluk (hırs ve ihtiras), refahın getirdiği konforla birleştiğinde toplumsal dokuyu kemirmeye başlar. Liyakat yerini sadakate ve güce tapınmaya bırakır. Güç, artık bir adalet aracı değil; tahakküm ve zulüm mekanizması haline gelir. Kibrin zirve noktası tam da bu körlüğün başladığı yerdir.

İçsel Çürüme ve İbn Haldun'cu Çöküş

Tarihçi ve sosyolog İbn Haldun’un medeniyetlerin yükseliş ve çöküş teorisi de tam olarak bu zemine oturur. Medeniyetler, zahmetle ve fedakârlıkla kurulur; ancak refahın zirvesine ulaşıp lüks, kibir ve asabiyetin (toplumsal dayanışmanın) kaybolmasıyla içten içe çürürler.

Dışarıdan çok güçlü görünen o devasa yapılar, aslında içeriden ahlâken ve fikren boşaldığı için ilk ciddi sarsıntıda kağıttan kaplanlar gibi yıkılırlar.

Kibir ve had bilmezlik, bir toplumun kolektif aklını ve vicdanını (gönlünü) kararttığında, o toplum artık doğruları göremez, eleştiriyi kaldıramaz hale gelir. Kendi ürettiği yalanlara inanan bir yapının ise kendini yok etmesi sadece bir zaman meselesidir.

★

İnsan doğası (beşeriyet), binlerce yıl geçse de değişmeyen bir sabit olarak kalıyor. Değişen sadece dekor, teknoloji ve aktörler; fakat oyunun senaryosu hep aynı hırs, aynı kibir ve aynı zaaflar üzerine kurulu.

Tarih, doğrusal bir çizgide ilerlemiyor; aksine, insanın zaafları etrafında dönen "devamlı bir döngüden" ibaret.

Döngüyü Kaçınılmaz Kılan "İnsan" Gerçeği

Hafıza ve Tecrübe Aktarılamıyor: Toplumlar acılardan, savaşlardan ve çöküşlerden ders çıkararak kurallar koyarlar. Ancak bu kuralların koruduğu refahın içine doğan yeni nesiller, o acı tecrübeleri bizzat yaşamadıkları için refahı "mutlak bir hak" ve "kendi üstünlükleri" olarak görmeye başlarlar. Hafıza silinince, zaaflar yeniden baş gösterir.

Sistemlerin İnsana Yenilmesi: En mükemmel hukuki veya ahlâki sistemleri kursak bile, o sistemleri işleten yine insanın ta kendisidir. Güç, er ya da geç zayıf iradeleri manipüle eder ve yozlaşma döngüsü kaldığı yerden başlar.

İlerleme Yanılsaması: Maddi ve teknolojik olarak ilerlemek, ahlâken ve ruhen de ilerlediğimiz anlamına gelmiyor. Aksine, elimizdeki güç arttıkça kadim zaaflarımızın (ihtiras, güç vehmi, zulüm) yıkım kapasitesi daha da büyüyor.

Merhum Mehmet Âkif Ersoy’un Safahat'taki  "Târîh"i "tekerrür" diye ta'rîf ediyorlar; / Hiç ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?  diye meşhur dizesinde işaret ettiği yer de tam olarak burasıdır. İnsan, kendi yarattığı gücün altında ezilmeye mahkum bir doğaya sahip görünüyor.

Bu kaçınılmaz döngünün farkında olan "birey" veya "küçük topluluklar", kolektif çürümeden kendilerini korumak için "güzel ahlâk, hakkı savunmak ve haddini bilmek” zırhını kuşanmalıdır?

Bu büyük çürümenin ortasında insan kalabilmenin, o amansız döngüye karşı durabilmenin yegâne zırhıdır. Bu üç temel direk—güzel ahlâk, hakkı savunmak ve haddini bilmek—bireyi toplumsal savrulmalardan koruyan muazzam bir kale gibidir.

Bu üç kavram bir araya geldiğinde, sadece pasif bir korunma sağlamaz; aynı zamanda etrafındaki karanlığa meydan okuyan aktif bir duruş inşa eder:

Güzel Ahlâktan Taviz Vermemek (Sarsılmaz Omurga)

Çürüme dönemlerinde ahlâk, çoğunluk tarafından bir "zayıflık" veya "kaybetme sebebi" olarak görülmeye başlar. Herkesin birbirini ezerek yükseldiği bir vasatta, ahlâki ilkeleri her ne pahasına olursa olsun korumak, akıntıya karşı kürek çekmektir. Bu tavizsizlik, insanı rüzgâra göre yön değiştiren bir yaprak olmaktan çıkarıp köklü bir çınara dönüştürür.

Hakkı Savunmak (Pasif Değil, Aktif Duruş)

Haddini bilmek ve ahlâklı olmak, bir köşeye çekilip dünyadaki haksızlıklara göz yummak demek değildir. "Bana dokunmayan yılan bin yaşasın" felsefesi, kibrin ve zulmün ekmeğine yağ sürer. Hakikati, adaleti ve doğruyu her şartta—sesini titretmeden ama nezaketle—savunabilmek, o karanlık döngünün çarkına çomak sokmaktır.

Haddini Bilmek (Kibrin Panzehiri)

İlk başta vurguladığımız o en tehlikeli virüsün, yani kibrin tek panzehiri haddini bilmektir. Kul olduğunun, fani olduğunun, bilgisinin ve gücünün bir sınırı olduğunun farkında olan insan, mülkle ve makamla sarhoş olmaz. Kendini evrenin merkezi sanmadığı için, gücü eline geçirdiğinde zulme sapmaz; aksine o gücü adaletin hizmetine sunar.

Gönül ve Akıl Aydınlığı: Kibir, gönlü ve aklı karartırken; haddini bilmek akla berraklık, güzel ahlâk ise gönle genişlik verir.

Tarihsel döngü, ne kadar güçlü olursa olsun, her dönemde bu zırhı kuşanmış "hasbi" insanların varlığı sayesinde insanlık tamamen dibe vurmaktan kurtulmuştur. Toplumlar batsa bile, bu duruşu sergileyen fertler insanlığın yüz akı olarak hafızalarda kalır.

Özetle; insanlık hırsıyla kendi felaketinin döngüsünü üretmeye devam etse de, kibir karşısında "haddini bilen", zulüm karşısında "hakkı savunan" ve yozlaşma karşısında "güzel ahlâkını koruyan" fertler, hem kendi akıl ve gönül aydınlıklarını koruyacak hem de insanlığın asıl harcını oluşturmaya devam edeceklerdir.

Sağlık ve safâlıkla kalınız...

Lisân-ı hâl...

 

"Kişi, hâlinin müşterisidir."

İnsanın kendi içsel yolculuğunu, zihinsel ve ruhsal koordinatlarını zarif olarak özetleyen derin ve süzme bir kelâm ile mevzuya girmiş olduk... 

Bu söz, insanın tesadüfen bir duygu durumuna düşmediğini, aksine kendi "hâl"ini bizzat talep ettiğini, onu satın aldığını ve ona bedel ödediğini fısıldar.

Hâlin Müşterisi Olmak Ne Demektir?

Seçim ve Bedel: Müşteri, bir şeyi talep eden ve karşılığında bir bedel ödeyendir. İnsan da hırsın, huzurun, kaygının ya da sükûnetin müşterisidir. Hangisine yoğunlaşır, hangisine zihni sermayesini yatırırsa, heybesine o hâli doldurur.

İçsel Rezonans: İnsan, iç dünyasında neyi büyütüyorsa dışarıda da onun alıcısı olur. Kaosu satın alan kaosla beslenir; dinginliği arayan, en fırtınalı günde bile o sükûnet dükkânından alışveriş yapar.

Avara Kasnak Olmamak: Zihni kendi doğasında başıboş bırakırsak, piyasadaki en ucuz, en yıpratıcı duyguların (kaygı, sitem, geçmişin yükü) müşterisi oluverir. Oysa bilinçli bir farkındalık, insanın hangi hâle talip olacağını seçmesiyle başlar.

İnsan nihayetinde kendi dükkânının hem tezgâhtarı hem de en sadık müşterisidir. İçeride neyi rafa koyarsak, günün sonunda onu tüketiriz. İnsanın hâli ne ise, davranışında ve fiillerinde o zuhur eder, vücuda gelir...

Bu pencereden bakınca,  ruhumuzun vitrininde en çok hangi "hâl"(ler)in durduğuna, heybemize en çok neyi doldurmayı amaçladığımıza dikkat kesilmemiz elzem...bunun için de evvelemirde "hâl"leri tanımamız ilm-i hâl sahibi olmamız lazım, vesselâm.

Üstüne karşı köle astına karşı cellat olanlar...

 

"Muktedirin kapı eşiğinde ayakkabısını çıkarıp da,  kapısını giydiği çizme ile tekmeleyip açarak zayıfların evine giren kötü ahlâklıların olduğu bir toplumda adalet ve vicdandan söz edilemez..."

Çünkü o eşikte bırakılan şey yalnızca bir çift ayakkabı değil, insanın kendi haysiyetidir.

Güç karşısında eğilirken ayakları çıplak kalanlar, zayıfı ezerken demir ökçeli çizmelere bürünürler. Muktedirin sarayında sergilenen o mutlak itaat ve eziklik, dışarıdaki masumun kapısında vahşi bir zorbalığa tahvil edilir. Bu, gücün ahlâkına değil, ahlâkın gücüne inananların asla kabul edemeyeceği bir çürümedir.

Böyle bir düzende;

Adalet, güçlünün keyfine göre eğilip bükülen bir kalkana,

Vicdan, sadece zayıfın canı yandığında sığındığı sessiz bir çığlığa,

Hukuk, mazlumun boynunu sıkan, zalimin ise elini rahatlatan bir kırbaca dönüşür.

Yukarıya karşı köle, aşağıya karşı cellat olan bu iki yüzlü karakterler, bir toplumu içeriden çürüten en tehlikeli mikroplardır. Zira bir sistemin adalet terazisi, muktedirin önünde kaç derece eğildiğinle değil, en savunmasız olanın hakkını korurken ne kadar dik durduğunla ölçülür.

Eğer bir toplumda çizmelerin çıkardığı gürültü, kırılan kalplerin ve gasp edilen hakların sesini bastırıyorsa, oradaki huzur sadece bir illüzyondan ibarettir. Gerçek asalet ve ahlâk; güce karşı izzetini, zayıfa karşı ise merhametini koruyabilenlerin harcıdır.

Bu çürümenin temelinde, gücü kendinden menkul sananların o derin ve ilkel aşağılık kompleksi yatar. Muktedirin kapısında ezilen o cüce ruhlar, kaybettikleri izzeti zayıfın evini talan ederek geri kazanmaya çalışırlar. Ancak bilmezler ki; zalimin gölgesinde büyüyenlerin kendi gölgesi olmaz. O gölge çekildiğinde, geriye sadece çırılçıplak bir zavallılık kalır.

Böyle toplumlarda ahlâki çöküş, dalga dalga yayılan üç büyük aşamayla kurumsallaşır:

İnsanlar hissizleşmiştir (Kanıksama)...Çizme sesleri artık bir irkilme yaratmaz; zulüm, gündelik hayatın sıradan bir dekoru haline gelir.

Kelimeler iğfali edilmiştir...Kavramların içi boşaltılır. Güçlünün zorbalığına "strateji" veya "düzen", zayıfın uğradığı haksızlığa ise "kader" denmeye başlar.

Ganimet kültürü yaygınlaşmıştıt...Hak, bir adalet ilkesi olmaktan çıkar; güçlü olanın altındakinden koparıp aldığı bir ganimete dönüşür.

Zamanın sarkacı her zaman aynı yöne sallanmaz. Entropi, sadece fiziki sistemleri değil, ahlâktan yoksun güç odaklarını da eninde sonunda kendi kaosuyla vurur. Muktedirin kapısına serilen o çizme sahipleri, gün gelip de o kapı kapandığında, kendi ürettikleri o vahşi çarkın dişlileri arasında ezilmekten kurtulamazlar.

Çünkü vicdan, bastırıldıkça biriken ve patladığında sarayları bile sarsan sessiz bir enerjidir. Bir toplumun kurtuluşu, muktedire yeni köleler yetiştirmekten değil; her ne pahasına olursa olsun o çizmenin altında ezilen masumun hakkını, adalet terazisinin kefesine dimdik koyabilen o "tek bir hakiki insandan" başlar.

Sağlık ve safâlıkla kalınız...

Dünya pazarında hâl lügatı...

Dünya pazarında;

Ehl-i dil var, ehl-i hâl var, ehl-i kâl var,
Bu dünya pazarında gör ki neler var...
Ehl-i dert var, ehl-i aşk var, ehl-i kalb var,
Zâhirin ardında gizli bir de bâtın var...

Cihânın Sergisi

Bu dünya öyle bir pazar ki, her dükkân ayrı bir kumaş satar, her tezgâhta ayrı bir ömür tartılır. Kimisi kelâmın yükünü taşır, kimisi sükûtun derinliğinde kaybolur. Şimdi, bu pazarın yolcularına bir nebze daha yakından bakalım:

Ehl-i Kâl: Sözü çok, özü tenhadır. Dili bülbül kesilir de, kalbi sükûta ermez. Dünyayı laf ile tartar, hakikati rivayetlerde arar.

Ehl-i Hâl: Kelâma tenezzül etmez, duruşuyla konuşur. Onun lisanı gözüdür, tebessümüdür, sinedeki sızısıdır. Kalabalıklar içinde bir başınadır ama her zerreyle hemhâldir.

Ehl-i Dil: Gönül sarayının sultanıdır. Ne kâlin lafına kanar, ne hâlin nümayişine kapılır. O, doğrudan "Öz"e taliptir; kırık bir kalbi cihan mülküne değişmez.

"Kâl ehli ilmini satar, hâl ehli kendini yakar, dil ehli ise her iki cihana da sükût nazarıyla bakar."

Pazarın Diğer Yolcuları

Ehl-i Gurur: Aynalardan başka dost bilmez, kibir kulesinden dünyayı seyreder. Bilmez ki, o kulenin altındaki toprak çoktan kaymıştır.

Ehl-i Teslim: Tespihinin tanelerinde kâinâtı eritir. Fırtınanın ortasında bile "Bu da geçer yâ hû" diyen bir limandır.

Ehl-i Sır: Yutkunur, yutkunur da tek bir kelime sızdırmaz dışarıya. Göğsünde koca bir umman taşır ama sorsan, "Bir damlayım" der.

Pazar kurulmuş, vakit daralmaktadır. Herkes heybesine bir şeyler doldurma telâşında... Kimisi muvakkat kumaşlar peşinde, kimisi ebedi bir nefesin izinde.

★

 Dünya pazarında;

Akl-ı maaş, akl-ı mead, akl-ı selim var

Akıllar arasında gör ne çok fark var...

Akl-ı cüz’î, akl-ı küllî, akl-ı nûrânî var,

Zâhirde bir görünen, bâtında umman var...

Akıl Pazarı ve Mertebeleri

Dünya pazarında sadece nefisler ve kalpler değil, akıllar da tartılır. Her insan aynı gökyüzüne bakar ama aklının erdiği mertebe kadarını seyreder. Kiminin aklı toprağa çakılıdır, kimininki ötelerin ötesine kanat açar. Bu mertebeleri biraz daha derinden temaşa edelim:

Akl-ı Maaş (Dünyevi Akıl): Geçim aklıdır. Çıkarı, hesabı, dünü ve bugünü iyi bilir. Rasyonalitenin, matematiğin ve hayatta kalma refleksinin merkezidir. Heybesini sadece bu dünya ile doldurmak isteyenlerin rehberidir.

Akl-ı Mead (Ufuk Akılı): Sonrasını, neticeyi ve ötesini düşünen akıldır. "Buradan sonrası neresi?" sorusunun peşine düşer. Geleceği sadece yarın olarak değil, ebediyet olarak kodlar ve adımlarını o büyük hesaba göre atar.

Akl-ı Selim (Dengeli/Doğru Akıl): Aşırılıklardan arınmış, kalple/vicdanla bağını koparmamış akıldır. Ne akl-ı maaşın hırsına kapılır ne de gerçeklikten kopar. Doğruyu yanlıştan, güzeli çirkinden ayıran o ilahi terazidir; insandaki denge merkezidir.

 "Akl-ı maaş dünyayı imar eder, akl-ı mead ukbayı gözetir, akl-ı selim ise her iki cihana da adalet ve zarafet bahşeder."

Mertebelerin Derinliği

Akl-ı Cüz’î: Sınırlı, kendi algı duvarlarına sıkışmış akıldır. Parçayı görür, bütünü kaçırır. Hakikati sadece kendi penceresinden ibaret sanır.

Akl-ı Küllî: Parçadan bütüne, damladan ummana yürüyen akıldır. Kâinâttaki o muazzam nizamı, entropinin ardındaki gizli estetiği ve kozmik saatin tıkırtılarını işitir.

Akl-ı Nurânî (Aşkla Yoğrulmuş Akıl): Analitik kalıpları kıran, mantığın bittiği yerde hayret makamına geçen akıldır. Akıl, kalbin emrine girdiğinde nurlanır; artık o sadece düşünmez, müşahede eder.

Akıl bir gemidir; kiminin gemisi sığ suların balıkçısıdır, kimininki okyanusları aşan bir kâşif... Ama en nihayetinde akıl, kalbin kapısına kadar götüren bir rehberdir; içeri girdikten sonra feneri aşka teslim eder.

★

Dünya pazarında;

Ehl-i vicdan, ehl-i irfan, ehl-i kütub var

İdrakler arasında ne çok nüans var...

Ehl-i iz’ân, ehl-i irfan, ehl-i ihsan var,

Bu idrak deryasında daha nice can var...

İdrakin Katmanları ve Kitabın Ötesi

Dünya pazarında kelâm bitip, akıl mertebeleri tartılınca; sıra ruhun ve idrakin en ince kıvrımlarına gelir. İnsan, satırların arasında kaybolabildiği gibi, o satırların doğduğu gönül coğrafyasında da kendini bulabilir. İdrak hırkasını giyenlerin pazarındaki o derin nüanslara bakalım:

Ehl-i Kütub (Kitap Ehli): Satırların sadık bekçisidir. Kütüphaneler dolusu ömrü yutar, mürekkebin kokusuyla nefes alır. Bilgiyi toplar, tasnif eder ve hafızasında korur. Ancak tehlikesi şudur: Kitabı sadece sırtında taşır da kalbine indiremezse, harflerin arasında kaybolup gider.

Ehl-i İrfan: Satırdan sadra (gönle) hicret etmiş olandır. O, okuduğu kitabın ışığında kâinât kitabının ve kendi nefsinin tefsiriyle meşguldür. Bilgiyi "ilim" olmaktan çıkarıp "hikmet" haline getirmiştir. Ehl-i kütubun bildiğini, ehl-i irfan yaşar ve hisseder.

Ehl-i Vicdan: Mahkeme-i kübrayı kendi göğsünde kuran kimsedir. Ne kanunların boşluğuna bakar ne de lafzi yorumlara sığınır. Onun terazisi sızlamayan bir yürektir. Hakikati adaletle, merhametle ve insan olmanın o saf fıtratıyla tartar.

"Ehl-i kütub harfi okur, ehl-i vicdan kalbi dokur, ehl-i irfan ise her zerrede gizli olan o İlahi besteyi duyar."

İdrak Sergisinin Diğer Cevherleri

Ehl-i İz’ân: Anlama ve kavrama yeteneğinin en ince noktasıdır. Söylenmeyeni işiten, satır aralarındaki o muazzam boşlukları dolduran akıl ve sezgi birlikteliğidir. Nüansları kaçırmaz.

Ehl-i İhsan: Her an gözetleniyormuşçasına yaşayan, attığı her adımı, yazdığı her satırı en güzel, en estetik ve en ahlâki şekilde var etmeye çalışan estetik ruhlardır. O, dünyaya güzellik katmak için sürgündedir.

Ehl-i Hayret: Bilginin ve idrakin zirvesine ulaştığında, "Hiçbir şey bilmiyormuşum" diyerek hayret makamına bükülenlerdir. Kâinâtın entropisi, galaksilerin dönüşü ve o muazzam nizam karşısında sadece sükût ederler.

★

Dünya pazarında;

Ehl-i kulüb, ehl-i südur, ehl-i kubur var

Hâlden hâle evirip çeviren de var...

Ehl-i rüku, ehl-i sücud, ehl-i huzûr var,

Bu varlık perdesini yırtıp öteye geçen var...

Gönüller, Göğüsler ve Kabirler

Dünya pazarındaki yolculuğumuz lafızdan akla, akıldan idrake ve nihayetinde varlığın en derin, en gizemli duraklarına; kalbe ve ötesine ulaştı. Zamanı, mekânı ve insanı hâlden hâle evirip çeviren o mukallibü’l-kulûb’un (kalpleri evirip çevirenin) huzurunda, bu son sergideki canlara bakalım:

Ehl-i Kulûb (Kalp Ehli): Kalbi, İlahi tecellilerin birer aynası haline gelmiş olanlardır. Onlar dünyayı göğüslerindeki o hassas pusulayla okurlar. Her an değişken olan duyguların, inkılapların ve dönüşümlerin farkındadırlar; bilirler ki kalp, sabit kalmaz, sürekli evrilir ve temizlendikçe hakikate yaklaşır.

Ehl-i Südur (Göğüs/Sadr Ehli): Kalbin de ötesinde, o geniş ve muazzam inşirahı (ferahlığı) göğsünde taşıyanlardır. Sırların saklandığı, dertlerin ve nurların harmanlandığı o geniş sinelerin sahipleridir. Dünyanın tüm yükü ve gürültüsü o sadırlarda erir, sükûnete ve geniş bir teslimiyete dönüşür.

Ehl-i Kubur (Kabir Ehli): Hem kelime anlamıyla toprağın altına girip sessizliğe bürünenler, hem de ölmeden önce ölüp bu dünya hengamesinden tamamen sıyrılanlardır. Pazarın gürültüsü bittiğinde varılacak mutlak durağın aynasıdırlar. Onlar dilsiz konuşur, hâlleriyle en büyük dersi verirler.

"Ehl-i kulûb her an değişen tecelliye bakar, ehl-i südur o tecelliyi göğsünde saklar, ehl-i kubur ise fani olan ne varsa hepsini geride bırakıp mutlak sükûta dalar."

Hâlden Hâle Eviren Muazzam Kudret

Bu pazarın en büyük sırrı, tüm bu akılları, kalpleri, idrakleri ve bedenleri bir halden diğerine durmaksızın çeviren gizli eldedir. İnsan sabah ehl-i kâl iken, akşam ehl-i hâl olabilir; bugün ehl-i maaş iken, yarın bir musibetle ehl-i mead'a dönüşebilir. Hiçbir makam, hiçbir idrak sabit değildir.

Her an yeni bir şe'nde (tecellide) olan o Yüce Kudret, insanı acıdan sevince, gurbetten sılaya, hayattan kabre doğru evirip çevirerek hamlıktan pişmeye doğru yürütür.

Söz bitti, pazar dağılıyor, lambalar birer birer sönüyor... 

Mürekkep yalamış olmakla, o mürekkebin dert ettiği hakikate ram olmak arasındaki fark, bu pazarın en çetin ayrımıdır. Satırlar insanı bir yere kadar taşır; ondan sonrası vicdanın pusulası ve irfanın kanatlarıdır.

Bu pazarın en ağır yükünü, insanımsılar değil sadece "insan" olanlar çekiyor...modern çağın insanı, akl-ı maaşın o gürültülü hengamesinde, akl-ı selimin sükûnetini ve fısıltısını tamamen kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya...

Heybede kalan son şey nedir?

Dünya pazarında ehl-i hüsran olmak da var maâzAllah, sağlık ve safâlıkla kalınız...

Hamlıktan olgunluğa, koruktan üzüme yolculuk...

 

Ey dünya hanının aziz yolcusu;
dünya bir bağ, bu bağda koruk da var üzüm de !

Bağa girdin işte...koruk yersen dişlerin kamaşır unutma ! Sabret de koruklar üzüm olsun, ondan sonra ister onu ye, ister pekmez yap ister pestil ya da şerbet eyle iç... 

Yeter ki vaktinden evvel koparma dalından; hamlığın cezası sabırsızlığın diyetidir.

Bu dünya hanında menzile yürürken, yolun dikenine bakıp da gülü inkâr etme. Korukta saklı olan o gizli cevher, ancak zamanın değirmeninde pişer de şerbete, pekmeze dönüşür. Ham meyveyi koparanın ise eli boş kalır, kalbi telaşla solar.

Hamlıktan Olgunluğa Yolculuk

Gözünü ve gönlünü o bağın sahibine teslim et ki;

Sabır, acı bir kökten tatlı bir meyve devşirmenin adıdır.

Zaman, koruğu helva eyleyen o görünmez simyacıdır.

Rıza, önündeki ekşiye bakıp, gelecekteki tatlıyı şimdiden görebilme ferasetidir.

Söyle ey yolcu, bu hanın kapısından ham girdin de, pişmeden çıkmaya niyetin mi var? 

Dişini kamaştıran o ekşilik, aslında seni olgunluğa çağıran bir terbiyeden ibarettir. Sabret ki bağın da muradın da tamama ersin.

Dün hamdık, bugün pişiyoruz; yarın ise o sabrın bereketiyle süzülüp kelâma, sese ve nefese dönüşüyoruz.

Dünya hanında, o kadim koruk misali, ekşi basamaklardan geçip tatlanalım, zamanın değirmeninde demlenen pekmezi, o hakikat yolculuğunu mısralara dökelim:

Bağın Sırrı

Dünya bir bağ imiş, insan bir yolcu,
Vaktini bekleyen korukta sır var.
Hamken menzil arar bedenin burcu,
Sabrın imbiğinde mutlak hayır var.

Dişini kamaştırır ekşimsi acı,
Zaman simyacıdır, sabır ilacı.
Gönül teknesinde pişer her yolcu,
Olgunlaşan dilde başka bir nur var.

İster pekmez eyle, ister şerbet yap,
Dalından koparma, olgunlaşır, bak.
Menzile varmaktır aslolan hesap,
Bu hanın içinde gizli bir sır var.

Gel dosta gidelim gönül......

Bir karardan durmayalım, gel dosta gidelim gönül,

Hasretinden yanmayalım, gel dosta gidelim gönül.

Gel gidelim can durmadan, suret terkini vurmadan,

Araya düşman girmeden, gel dosta gidelim gönül.

Terk edelim ili şarı, dost için kılalım zarı,

Ele getirelim yari, gel dosta gidelim gönül.

Bu dünyaya kanmayalım, fanidir aldanmayalım,

Bir iken ayrılmayalım, gel dosta gidelim gönül.

Biz bu cihandan göçelim, o dost iline uçalım,

Arzu hevadan geçelim, gel dosta gidelim gönül.

Kılavuz ol gönül bana, gel gidelim yardan yana,

Canım kurbandır canana, gel dosta gidelim gönül.

Kara haberin almadan, can bedenden ayrılmadan,

Azrail bizi bulmadan, gel dosta gidelim gönül.

Bu dünya olmaz payidar, aç gözünü, canın uyar,

Gel ol bana yoldaş ve yar, gel dosta gidelim gönül.

Gerçek erene varalım, Hakk'ın haberin soralım,

Yunus Emre'yi alalım, gel dosta gidelim gönül.

Müzik: Suat Kıyak

Lisanın can damarları: Şairler ve ozanlar...

 

Türküler lisanı, lisan milleti yaşatır. Şairler; lisanın kelâm mimarı, ozanlar ise kelâm tuğlaları ile lisan binasını inşâ eden ustalarıdır....

Bu bina, öyle bir binadır ki harcında feryat, neşe, hasret ve vatan toprağının kokusu vardır. Zamana meydan okuyan bu muazzam yapının her bir odasında, bir milletin hafızası saklıdır.

Şairin kalemi kâğıda mühür vururken, ozanın mızrabı tellere can verir. Biri kelimeleri nakış gibi işler, diğeri o nakışı bir çığlık, bir ağıt ya da bir güzelleme olarak gönüllere indirir. Onlar olmasaydı; ne Karacaoğlan’ın sevdası bugüne taşınır, ne Yunus’un nefesi çağları aşar, ne de Âşık Veysel’in sadık yâri toprağı tanırdık.

Kelâmın sesi, milletin nefesidir...

Şairlerin kelâm mimarıdırlar. Dili kurallarla, derin anlamlarla ve estetikle yoğurarak geleceğe taşır. Zihnin ve ruhun sınırlarını çizerler.

Ozanların tuğlaları kelamı gönüllere nakşederek lisanı nesiller boyu kalıcı hale getirir. O dili halkın bağrına, sazın teline ve en önemlisi günlük yaşamın en sıcak köşesine yerleştirir. Dili soyut bir kavram olmaktan çıkarıp yaşayan bir organizmaya dönüştürür.

"Türkülerini kaybeden bir millet, hafızasını ve en nihayetinde lisanını kaybetmeye mahkûmdur."

Eğer bugün Türkçenin bayrağı dalgalanıyorsa ve bu lisan hâlâ en derin duyguları en yalın haliyle anlatabiliyorsa; bu, o mimarların ve ustaların bıraktığı sağlam temel sayesindedir. Lisanı yaşatmak, o binayı yıkılmaktan korumak ve her bir türkünün çağrısına kulak vermekle mümkündür. Çünkü lisan sustuğunda millet uyur, türküler sustuğunda ise millet ölür.

Lisanın bina edildiği o muazzam yapıda şair mimar, ozan usta; "mûsıkî, o binanın ruhu ve içindeki sestir." Kelâm, mûsıkînin kanatlarında uçtuğu zaman sadece kulaklara değil, doğrudan ruhun en derin dehlizlerine ulaşır.

Mûsıkînin bu büyük inşadaki rolü birkaç temel sütun üzerine oturur:

Kelâmı ebedî kılan bir muhafızdır mûsıkî...

Söz uçucudur; fakat mûsıkî ile birleşen kelâm, zamanın yıpratıcı etkisine karşı zırh kuşanır. Bir şiir okunup unutulabilir, ancak o şiir bir "makamın" ya da bir "ezginin" kalıbına döküldüğünde hafızalara çakılır. Yüzyıllar önce yazılmış bir güfte, bugün bir Nihavent ya da Rast nağmesiyle, bir bozlak, barak, uzun hava ya da kırık hava ezgisiyle can bulduğunda, zaman perdesi ortadan kalkar. 

Mûsıkî, lisanı ve kültürü nesiller boyu taşıyan en güvenli gemidir, manayı derinlere nakşeden bir sanattır mûsıkî...

Kelimelerin bittiği, lügatlerin çaresiz kaldığı yerler vardır. İşte orada mûsıkî devreye girer. Kelâmın anlattığı hikâyeye; perdenin, tınının ve ritmin estetiğini katar. Sözün düz anlatımını soyut bir boyuta taşır; neşeyi coşkuya, hüznü bir iç çekişe dönüştürür. Mûsıkî, harflerin arasına gizlenmiş olan "özü" (manayı) görünür kılan bir aynadır.

Milletin ortak kalp atışının itidali ve ritminde mûsıkî mühim bir role sahiptir.

Her milletin kendine has bir yürüyüşü, bir iç ritmi vardır. Bizim coğrafyamızın ritmi de mûsıkîsinde gizlidir. Ozanın bağlamasındaki tezeneden, klasik mûsıkîmizin en ağır usullerine kadar her nağme, milletin ortak sevincini ve kederini düzenler. Toplumu aynı hissiyatta buluşturarak kütleyi "millet" yapan görünmez bir çimentodur.

"Kelâm binasının tuğlalarını şairler ve ozanlar koyar; mûsıkî ise o binaya can üfleyerek onu yaşayan bir mabede dönüştürür."

Mûsıkî olmadan lisan eksik, lisan olmadan da mûsıkî sessiz kalır. Bu ikilinin evliliği, bir milletin estetik seviyesinin ve ruh dünyasının en somut göstergesidir.

Sağlık ve safâlıkla kalınız, kulaklarınızda nağme ve ezgiler hiç eksilmesin...

Güneşe Bakanların Yolculuğu...

 

Ay çiçeği, gün çiçeği,  güne bakan, gündöndü gibi farklı isimlerle isimlendirilse de, bu isimler aynı şeyi ifade eder...

Bu isimlendirme bize, hakikate bakmayı, yüzünü güneşe/aydınlığa dönerken, gölgeyi arkada bırakmayı, karanlığa sırtını dönmeyi çağrıştırır. Kimi insan güne sırtını döner de gölgesini kovalar ve fakat asla ona erişemez, buna karşın hakikate aşık olanlar yüzünü güne döner de gölgeleri onların ardından koşar...

Güne bakan, ne kadar farklı isimlerle anılırsa anılsın, o tek bir amaca hizmet eder: "Işığa sadakat". Toprağa kök salmışken bile başını göğe kaldıran, güneşe endeksli bir yaşam formudur o. Onun bu teslimiyeti, insan ruhunun hakikat arayışına tutulan en berrak aynadır.

Gölgesini kovalamayı hayat gayesi edinenler, sırtlarını güneşe döndükleri için kendi karanlıklarının mahkûmu olurlar. Koştukça kaçan, kaçtıkça uzayan o illüzyonun peşinde bir ömür heba edilir. Çünkü ego, hırs ve cehalet; insanın kendi gölgesinden başka bir şey değildir. Işığa arkasını dönen, ne kadar koşarsa koşsun, varacağı yer ancak kendi karanlığının sınırları kadardır. Oysa yüzünü güneşe, yani "özün aydınlığına" dönenler için kurallar tamamen değişir:

"Gölgenin İtaati": Hakikate ram olanlar, gölgeyi yok etmekle uğraşmazlar. Sadece yönlerini doğru seçerler. Siz ışığa yürüdüğünüzde, o kibirli ve karanlık gölge, ister istemez bir uşak gibi ardınızdan gelmeye mecbur kalır.

"Mertebelerin En Güzeli": Ayçiçeğinin her sabah sadakatle doğuya dönmesi, bir boyun büküş değil, bir yükseliş ve varoluş hamlesidir. O, ışığı sadece izlemez; onunla beslenir, onunla solar ve nihayetinde onun rengine bürünür.

"Aydınlığın Doğurganlığı": Güneşe bakanın yüzü nurlanır, içi aydınlanır. Karanlığa sırt çevirmek, kötülüğü ve cehaleti yok saymak değil; enerjiyi var edene, inşa edene ve yaşatana harcamaktır.

"Karanlıkla savaşarak vakit kaybetme, ışığı yak; karanlık zaten doğası gereği çekip gidecektir."

Yüzünü güneşe dönenlerin yürüyüşü sessiz ama derindir. Onlar menfaatin, unvanların ya da sahte parıltıların peşinde koşmazlar; sadece "O" olana, saf hakikate yönelirler. Ve nihayetinde, hayatın tüm gölgeleri ve geçici hevesleri, o yürüyüşün arkasında birer silüetten ibaret kalır.

Sosyolojik Tahlil: Günebakan Toplumlar ve Gölge Avcıları

Metaforik olarak ele aldığımız "günebakan" ve "gölge kovalayan" insan tipleri, sosyolojik düzlemde toplumsal karakter yapılarını, modernitenin getirdiği kimlik krizlerini ve kitlelerin yönelimlerini okumak için güçlü birer enstrümandır. İnsanın yönünü neye döndüğü, toplumsal bir varoluş ve konumlanış tercihidir.

"Gölge Kovalayan" Toplum: İllüzyon ve Tüketim Kültürü

Modern sosyolojide, özellikle Baudrillard’ın "simülasyon kuramı" ve Debord’un "gösteri toplumu" kavramları, tam olarak bu "gölge kovalama" eylemini tasvir eder.

"Gerçeğin Yerini Alan Silüetler": Günümüz toplumu, nesnenin ya da değerin kendisine değil, onun yansımasına (gölgesine) aşık durumdadır. Statü, şöhret, dijital dünyadaki personalar ve tüketim çılgınlığı, hakikatin değil, imajların peşinden koşma eğilimidir.

"Erişilemeyen Serap": Gölge kovalayan birey, sistemin ürettiği sahte ihtiyaçların arkasından koşar. Ancak ne kadar tüketirse tüketsin, o gölgeye asla yetişemez; çünkü sistem, gölgenin boyunu her an biraz daha uzatacak yeni illüzyonlar üretir. Bu durum, toplumsal düzeyde kronik bir tatminsizlik ve yabancılaşma (anomi) doğurur.

"Gündöndü" Toplumu: Liyakat, Ortak Akıl ve Değerler Paradigması

Yüzünü aydınlığa ve güneşe dönen kesim ise toplumsal yapıda "özü, bilgiyi, üretimi ve liyakati" temsil eden çekirdektir.

"Değer odaklılık / Çıkar odaklılık": Hakikate bakan toplumlar, gücünü geçici konjonktürlerden (gölgelerden) değil, evrensel doğrulardan (ışık) alır. Değer odaklı bir toplumsal yapıda hukuk, etik ve adalet güneştir. Çıkar odaklı yapıda ise menfaatler gölgedir.

"Gölgenin Peşinden Gelmesi (Toplumsal Güven)": Bir toplumda adalet, şeffaflık ve liyakat (yani ışık) merkez kılınırsa; itibar, refah ve toplumsal barış (gölgeler) zaten kendiliğinden o toplumun arkasından gelir. Meşruiyeti gölgede arayan yapılar yıkılmaya mahkumken, yüzünü güneşe dönen yapılar köklü ve kalıcı olur.

Entelektüel Sorumluluk ve "Aydın"ın Yönü

Sosyolojik açıdan "aydın"(münevver), kelime anlamı itibarı ile ışıkla ilişkilidir. Sosyal çürüme dönemlerinde, entelektüel kitle de yönünü şaşırma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Popülizmin, akademik unvan fetişizminin ya da güç odaklarının (gölgelerin) peşinden koşan entelektüel, topluma rehberlik etme vasfını yitirir.

Gerçek aydın, toplumsal karanlığa ve rüzgâra aldırmadan, tıpkı bir ayçiçeği gibi başını dik tutan ve kitlelere güneşi, yani "bilgiyi ve ontolojik hakikati" işaret edendir. Toplumun selameti, gölgeyi kovalayanların gürültüsünde değil, güneşe bakanların vakur ve inşâ edici eylemlerinde saklıdır.

Işığa bakanların, hakikati hece hece, satır satır idrak etmeye gayret edenlerin yol arkadaşlığı bizim için her zaman çok kıymetlidir. Felsefenin derinliklerinde gezinmek, bilimin ışığında düşünmek ve sanata dair nefesten kelâma doğru yolculuğa hep birlikte devam edelim inşâAllah...

Huzurunuz ve o zihni her daim diri tutan arayışınız eksilmesin. Hakikate doğru aydınlığa bakan vakur duruşunuz, zihninizin iki lobunu da besleyen derinlikli yolculuğunuz daim olsun. Yolunuz her daim aydınlık, gölgeleriniz ise sadece arkanızdan gelen birer teferruat olsun.

Sağlık ve safâlıkla kalınız...

İrfan dünyamızdan kültüre ve bilgeliğe bakış

"Bilgelik; cehaletle savaşmak, kalbini kirden arındırmak, adaleti gözetmek ve her nefeste doğrunun peşinden gitmektir. Adaba uygun, saygılı ve hayâlı olmak yolunda ruhun terbiyesidir. Gerçek irfan; neyi nerede ve nasıl yapacağını idrak edebilmek, haddini bilmek ve bu bilinci daima berrak tutmaktır. Bir insana hakiki değerini vermek, ona samimiyet ve özen göstermek, o insanı canından aziz bilmektir"

Derin felsefi anlamı olan bu konuyu biraz daha tafsilatıyla  ele alalım; mevzuyu kültür tanımından yola çıkarak "bilgelik/irfan" seviyesine taşıyalım. 

Gerçek kültür ve bilgelik kuru bilgiden ruhun terbiyesine gidilen yolda kazanılır...

Günümüz dünyasında "kültürlü olmak" kavramı genellikle niceliklerle ölçülür hale geldi: Bitirilen prestijli üniversiteler, okunan kitap sayısı, gezilen ülkeler, oturulan lüks mekanlar veya entelektüel çevrelerde boy göstermek... Oysa tüm bunlar, insanı sadece bilgili ya da "diplomalı" yapmaya yarar. Gerçek kültür ve bilgelik ise tamamen başka bir yerde, ruhun derinliklerinde başlar.

Kültür, ünvanların ötesindeki edep ve zarafettedir...

Kültürlü olmak; insanın kaç dil bildiğiyle değil, o dillerle karşısındaki insana nasıl hitap ettiğiyle ilgilidir.

Haddini bilmek ve saygı, kişinin kendi sınırlarının farkında olması, nerede ve nasıl davranacağını seçebilmesidir. Bağırmadan, kırmadan, üstten bakmadan iletişim kurabilme sanatıdır.

Kalbi berrak tutmak, insana sadece "insan" olduğu için değer vermek, ona özen göstermek ve kıymetli olduğunu hissettirmektir. Gerçek kültür; bir kafede garsona, bir üniversitede rektöre gösterilen saygının eşit olmasıdır.

Bilgelik ve irfan ancak kalbini kirden arındırmakla mümkün olabilir...

Kuru bilgiyi bir yaşam pratiğine dönüştürdüğümüzde, yolumuz "Bilgelik ve İrfan" durağına çıkar. Bilgelik; cehaletle sadece dışarıda değil, kendi içimizde de savaşmayı gerektirir.

Bunun için adaleti gözetmek, her nefeste doğrunun, haklının ve hakikatin peşinden gitmek gerektir. Çıkar dünyasında bile dürüstlükten ödün vermemektir.

Ruhun terbiyesi ise elzemdir. Adaba uygun, saygılı ve hayâ sahibi bir duruş, ruhun en yüksek terbiyesidir. Gerçek irfan; neyi, nerede, nasıl yapacağını sadece akılla değil, vicdanla da idrak edebilmektir.

Bu başış açısı ışığında eski bilgelerin de bize hatırlattığı gibi; olgun (kâmil) bir insan olma yolunda çabalamak gerekir, kâmil insanın nihai hedefi ise kusur aramak değil, öncelikle kendi kusurlarını görmek ve gidermeye çalışmaktır, ve hatta:

• Ömür boyu talebe kalmayı göze almak,
• Her yeni bilgide Yaratıcı'nın ve evrenin sonsuzluğunu idrak etmek,
• Gerçek özgürlüğün, nefsin esaretinden kurtulmak olduğunu bilmektir.

Özetle;

Çok şey bilmek sizi entelektüel yapabilir; ancak edep, saygı, samimiyet ve insana verilen saf değer sizi "bilge" kılar. En büyük erdem; bilgiyi kibir vesilesi yapmak değil, kalbi berrak tutarak insanı canından aziz bilmek, yaradılanı yaradandan ötürü sevebilmektir.

Sağlık ve safâlıkla kalınız...

Yol arkadaşı ve yük seçimi...

Hayat yolu engebeli, yürümek ise bir sanattır. Yolcunun bastığı topraktan ziyade, yanında yürüdüğü adamın kumaşı belirler menzili. 

Çünkü; "Ham yol-daşlar insana yolunu değiştirtir."

İnsan; pişmemiş, çiğ insanla yola çıkarsa; kendi güzergâhını unutup onun zigzaglarını düzeltmekle ömür tüketir.

Ancak yola çıkmadan önce hatırda tutulması gerekenler var...

Bir yolda taşların olması muhtemeldir. O halde insan ayağına değen taşa hayıflanmamalı; o taşlar yürümeyi, tetikte olmayı ve zemini tanımayı öğretir.

Önce yola ve yola birlikte çıkacağın insana bakmalı, sonra da yükleneceği yüke. Bir sorumluluğu, bir sözü veya bir davayı sırtlanmadan önce, o yükü getirenin karakter terazisine bakmalı. Sahibi hafif olanın yükü ağır gelse de taşınmaz; çünkü ilk yokuşta seni o yükle baş başa bırakıp kaçacaktır.

Lafla peynir gemisi yürütmeden, lafı ağızda gevelemeden, net ve dosdoğru yürümek gerek ki, en büyük erdem budur.

Yükü tarttın, sahibini gördün. Nankör ise, adam kullanma niyetindeyse, yükü sana taşıtıp kendi rahatına bakacaksa eğer, hiç  arkana bakmadan, bu ham yoldaşla yolunu ayır, tek başına da olsa dosdoğru yürü hak bildiğin yolda...

Yolun doğrusu bu, lafı evirip çevirmeden gerçeği bütün çıplaklığıyla  ortaya koyacak ve insanı bilgece yüzleştirecek bir şiirle mühürleyelim...

Yolun ve Yükün Dili

Hayat yolunda adamın ayağına taş değer
Ham yol-daşlar insana yolunu değiştirtir.
Bir yükü omuzlamaya karar verirsen eğer
Önce sahibini tart sonra yüke bakarsın...

Gözü yüksekte olan basamaz hiç zemine,
Ego sarmış ruhların, güvenilmez demine.
Kılavuzun çiğ ise kapılırsın vehmine,
Hedefe varamadan kaybolup da gidersin.

Zirveler rüzgârlıdır, her adam kaldıramaz,
Asil olan duruşu, hiçbir düşman kıramaz.
Özü çürük çarıklar lafla hiç yol alamaz,
Aynadaki aksine biat edip biterler.

Kılavuzun hak ise, dosdoğrudur bu sefer,
Yalansız, abartısız, yürümelidir nefer.
Gönül terazisinde dürüstlüktür tek zafer,
Kendi hakikâtine ancak böyle erersin...

İki nefes arasına sığdırılan ömür...

 

Kişi kendi hayat hikâyesini yazmakla mükellef bir yazar olarak gözlerini açar dünyaya...

Tercihlerini yaşar, iradesi le kararlar alır, yanlış tercihleriyle kimi zaman duvara toslar ya da şarampole yuvarlanır. Bazen şosede yol alır bazen patikada... dağa tırmanır, sarpa sarar, yolunu kaybeder bazen mihmandar arar...Hayat yolunda yol boyu çokları tanır tanışır, ahbap olur, dostu düşmanı görür, sever sevilir, nefret eder kırılır. Şerefliyi de tanır, şerefsizi de...riyakârı da, münafığı da....adamı da adam kılıklıyı da..
Herkes içindeki hâl ile hemhâl. çektiği çile kadar kâmil...derdi kadar mahzun...sükûtu kadar arif...okuduğu kadar ilim sahibidir. İdraki ölçüsünde marifet bulur...

...Ve nihayetinde heybesinde ne varsa, menzile onu götürür. Çünkü insan, sadece yürüdüğü yolların yolcusu değil, o yollarda biriktirdiği hikâyenin bizzat kendisidir. 

Çektiği çile, kalbini yakan bir kor değil, ruhunu eğeleyen bir usta olur.
Rastlaştığı riyakâr, ona kendi samimiyetini korumanın asaletini, sabrı ve uyanıklığı öğretir;

dost bildiği, vefanın ve samimiyetin kıymetini kazır kalbine. 

İnsan, çarptığı duvarlar sayesinde sınırlarını öğrenir; yuvarlandığı şarampollerden doğrulurken de asıl gücünün düştüğü yerde değil, ayağa kalktığı saniyede gizli olduğunu anlar. 

Uğradığı haksızlık, adalet duygusunu biler.

...Hayat yolunda heybe doldukça ağırlaşmaz insan; aksine, gereksiz yüklerden arındıkça hafifler. Yolun başındaki o toy yazar, her önüne çıkanı dost, her düzlüğü mutlak huzur sanırken; yolun ortalarına doğru anlar ki, hayatı güzelleştiren şey pürüzsüz bir şose değil, patikalarda düşe kalka kazanılan o derin bakıştır.

İnsan, yürürken dönüşür.

Bazen durup geriye bakar yazar; "Neden ben?" dediği o sarp dağların, aslında onu zirveye çıkaran ve ufkunu genişleten yegâne basamaklar olduğunu fark eder. O zaman anlar ki; şerefsizle imtihan edilmeden şereflinin, münafıkla ve riyâkarla sınanmadan dosdoğru ve özü sözü bir olanın kadr-u kıymeti bilinmezmiş. Hayat, zıtların savaşıyla yazarmış en güzel sayfalarını.

Gözlerini açtığı o ilk andan, kapatacağı o son an arasındaki mesafe bir nefestir aslında. Ama o iki nefes arasına sığdırılan koca bir ömür; idrak eden için bir mektep, kör olan için ise sadece bir vakit kaybıdır.

O son sayfaya gelindiğinde yazarın elinde ne şöhret kalır ne de yürüdüğü şosenin konforu. Geriye kalan; mahzun bir kalple edilen dualar, haksızlığa karşı eğilmeyen bir baş ve o çileli yollardan süzülüp gelen saf bir bilgeliktir. 

İnsan, kendi hayat hikâyesinin hem kurbanı hem kahramanıdır. Ve bu romanın son cümlesini, attığı adımlarla yine kendisi noktalar: 

"Yaşadım, gördüm ve kendi gökyüzümde bir iz bırakıp geçtim."

Yolcu yorulur, yol bitmez; yazar yorulur, hikâye tükenmez. deseler de; yol biter, menzil görünür; kalemin mürekkebi tükendiğinde ise geriye sadece yazılanların yankısı kalır.  Nihayetinde mürekkep kuruyup kitap kapandığında, mühim olan kaç sayfa yaşandığı değil; o sayfaların ne kadar "insanca" doldurulduğudur. Zira bu uzun yürüyüşün sonunda mahkeme de, mükâfat da, insanın kendi vicdanında kurduğu o gizli divanda saklıdır.

İşte o uzun yolun, çekilen çilenin ve kalemin son sözünün şiirle mühürlenmiş hali: 

Gözümü açtım ki elde bir kalem,

Yaz dedi bir ses, burası âlem.

Bazen düz şose, bazen patika,

Yürüdüm, heybemde binbir hikâyem.

Riyakâr maskeyle çıktı karşıma,

Münafık su kattı pişmiş aşıma.

Dost dediklerim, vurdu sırtımdan,

Bakmadı gözümden akan yaşıma.

Anladım, bu yollar hep bir imtihan,

Çilesiz olgunlaşırmıymış insan?

Her çarptığım duvar bir ayna oldu,

Kendini bilmeye dönüyor devran.

Sükût ariflikmiş buymuş marifet,

Yolu kaybedince, dilenir medet.

Şerefliyle şerefsiz bir bir ayrılır,

Gönül süzgecinden geçer hakikat.

Ey yazar, nefsini şerden sakındır.

Sayfa sayfa yazdığın öz hayatındır

Kitabını okuduğun o mahşer günü,

Kurtaracak olan güzel ahlâkındır...

Hangi bağın gülü bir gün solmazki...

Şikayət edəndə bülbül gülzardan

Nəsibi kəsilər öz vətənindən

Kimsələr anlamaz bülbül halından

Ötüşü mənalı, lisanı haqdır.

Xarab olar bir gün baxçalar, bağlar

Bülbüllərlə güllər ah çəkər, ağlar

Hansı bağın gülü bir gün solmazki?

Bülbül gülsüz, gül bülbülsüz olmazki.

Payız gələr, bahardan heç əsər qalmaz

Nə bir nəğmə qalar, nə qönçə, nə gül

Könül sarayını bir hüzn qaplar,

Mazinin yükünü xatirə saxlar...

Xarab olar bir gün baxçalar, bağlar

Bülbüllərlə güllər ah çəkər, ağlar

Hansı bağın gülü bir gün solmazki?

Bülbül gülsüz, gül bülbülsüz olmazki.

***

Şikayet edince bülbül gülzârdan

Nasibi kesilir öz vatanından

Kimseler anlamaz bülbül halinden

Ötüşü manidar lisânı haktır

Harab olur bir gün bahçeler bağlar

Bülbüllerle güller ah çeker ağlar

Hangi bağın gülü bir gün solmazki

Bülbül gülsüz gül bülbülsüz olmazki

Güz gelir bahardan hiç eser kalmaz

Ne bir nağme kalır ne gonca ne gül

Gönül sarayını bir hüzün kaplar,                

Mazinin yükünü hâtıra saklar...

Azeri şarkı- Söz-Müzik: Prof.Dr. Suat Kıyak

Arzu ve heves !

 

Arzu heves için yola düşenin

Menzili ıraktır belası çoktur

Gönül kalesini yıkıp geçenin

Cihanda akranı emsali yoktur

Nefsinin emrinde köle olanın,

Yalanı sermaye, pulu talanın,

Hileyle, hırs ile menzil alanın,

Gittiği yollarda ışığı yoktur.

Hakikat bağına nâdanlar girmez,

Gönül gözü körler, gerçeği görmez,

Ömür boyu koşar, murada ermez,

Özüne, gayrıya faydası yoktur.

Özünü unutup dalmışsa kibre,

Gerek yok demeye işte bir ibre,

Her kim sarılmazsa sabra ve ilme,

İrfan meclisinde değeri yoktur.

Söz-Müzik: Prof.Dr.Suat Kıyak

Şiir ve bestesi: Felekle satranç oynama, şah çeker mat olursun

Felekle satranç oynama, şah çeker mat olursun,

Kaderin ince sırrına ermeden dert bulursun.

Zaman usta bir oyuncu, hamlen boşa çıkar bak

Mağrur adımlar atma ha, bir gün yolda kalırsın.

Tahtına güvenme sakın, piyonlar da can yakar,

Göz açıp yumana kadar, tahtın elinden kayar.

Kul plânını yaparken felek yukardan bakar,

Kendi kazdığın kuyuya, bir gün kendin düşersin.

Nefsine uyup da öyle, vezire bel bağlama,

Kaybettiğin her taş için, dönüp dönüp ağlama.

Dünya bir oyun yeridir, hırsla yürek dağlama,

Vakti gelince bu elden, sessizce savrulursun.

Sanma ki her hamle senin, kul çözemez düğümü,

Zaman un ufak eder bak, sarayını mülkünü.

Nefis denen o girdapta, yitirirsin ülkünü,

Felek alır elinden bak, giydiğin o kürkünü

Hakikatin aynasında, erir kibir dağları,

Bir nefeste darmadağın olur ömür bağları.

Zirvelerden izler felek, geçen bütün çağları,

Aç gözünü seyret artık, şu çözülen ağları.

Söz-Müzik:Prof.Dr. Suat KIYAK

Kalabalıklar ve silik şahsiyetler...

 

Her nedense, çoğu insanın tek başına duruşu ve davranışı ile, kalabalıktaki duruşu ve davranışı değişiyor...kalabalıklarda, şahsiyet oluşturamamış silik bireyler, sürü davranışı sergilemeye başlıyor...

Sosyopsikolojik açıdan son derece derin bir tespitle mevzuya giriverdik. Bu keskin dönüşüm, aslında insanın evrimsel geçmişi ile bireysel tekâmülü arasındaki o büyük çatışmada gizli.

Bir insanın tek başınayken sergilediği duruş, onun "öz kimliğidir". Maskelerinden sıyrıldığı, kendi vicdanı, entelektüel birikimi ve ahlâki pusulasıyla baş başa kaldığı andır. Ancak ne zaman ki o "tekil" insan bir kalabalığın parçası haline gelir, işte o zaman psikolojide ""kitle psikolojisi" veya "bireysizleşme" denilen o tehlikeli süreç başlar.

Bu dönüşümü ve "silik bireyin sürü davranışını" birkaç temel dinamikle açıklayabiliriz:

Sorumluluğun Dağılması ve Anonimlik

Kalabalık, zayıf karakterler için muazzam bir sığınaktır. Tek başınayken yaptığı bir davranışın tüm ahlaki, hukuki ve sosyal sorumluluğunu üstlenmek zorunda olan birey, kalabalığın içinde "görünmez" olduğunu hisseder. Sorumluluk binlerce parçaya bölündüğünde, kendi payına düşen suçluluk duygusu da hafifler. Bu anonimlik, normalde tek başınayken asla yapmayacağı çiğlikleri, zorbalıkları ya da taşkınlıkları yapma cesareti verir.

Akıl Tutulması ve Duygu Bulaşması

Gustave Le Bon’un klasik eseri "Kitleler Psikolojisi’nde belirttiği gibi; kitleyi oluşturan bireylerin zekası ne kadar yüksek olursa olsun, bir araya geldiklerinde ortaya çıkan "kolektif zihin" ilkel bir düzeydedir. Kalabalıkta mantık devre dışı kalır, duygular (özellikle öfke, coşku, korku) bir virüs gibi hızla bulaşır. Şahsiyetini inşâ edememiş insan, bu güçlü akıntıya karşı duracak bir iç dirence sahip olmadığından, rüzgârdaki yaprak gibi savrulur.

"İnsan" Olma Yolundaki Eksiklik (Şahsiyet İnşâsı)

Meselenin özü "şahsiyet oluşturamamaktır". Ontolojik olarak kendi varlığını, değerlerini ve hayattaki duruşunu tahkim edememiş, "özü" ile "aksini" bir kıvama getirememiş birey, içindeki o derin boşluğu bir aidiyet hissiyle doldurmaya çalışır. Sürüye katılmak, ona sahte bir güç ve güvende olma hissi verir. Kendi başına bir "hiç" olma korkusu, onu kalabalığın "hepsi" olmaya iter.

"Sürü davranışı hayvanda içgüdüsel, insanda ise iradesizlikten doğan bir sığınmadır."

Kendi zihnini işletmeyen, iki lobun dengesini kurup hadiselere hem rasyonel hem de vicdani bir süzgeçten bakamayan her insan, ne yazık ki bir gün o silik kitle figürüne dönüşme riskiyle karşı karşıyadır. Modern çağ, bugün bu sürü psikolojisini geçmişe kıyasla daha tehlikeli bir boyuta taşımıştır.

Asıl asalet ve gerçek entelektüel duruş; kalabalıklar ne yöne akarsa aksın, kendi doğrusunun üstünde, tek başına da olsa bir anıt gibi dimdik durabilmektir, vesselâm.

Kır kabuğu, kırmayanlar aldanır...

Kabuğun cilasına aldanıp kanma !

Kır kabuğu gör içinde öz var mı?

Ya çürükse, ya kofsa, ya küflenmişse

Kır kabuğu, kırmayanlar aldanır...

Nicesin dışı ak, içi kapkara,

Sözün şifa sanırsın, açar bir yara.

Bakma öyle yaldızlı konuşana;

Kır kabuğu, kırmayanlar aldanır...

Cevherin kıymeti derinde saklı,

Görünüş yanıltır her zaman aklı.

 Parlayan her şey sanma ki pâktır;

Kır kabuğu, kırmayanlar aldanır...

Özü pâk değilse, sözü ne fayda?

Gözü yükte ise, izi ne fayda?

Nefsin gözü doymaz yalan dünyada;

Kır kabuğu, kırmayanlar aldanır...

Aldanma hiç boyalı suretlere,

Meyletme hiç öyle boş kehanete,

Erişmek istersen eğer hikmete;

Kır kabuğu, kırmayan cahil kalır...

Kabuktan geçmeyen öze varamaz

Basireti bağlı özü göremez

"Ben" diyen adem dünyadan vazgeçmez

Kır kabuğu, kırmayanlar utanır...

Söz-Müzik:Prof.Dr. Suat Kıyak