"Yüreğine danış" ifadesi var ya, kültürümüzde ne kadar da zarif ve derin bir ifade değil mi ? Bazen mantığın labirentlerinde kaybolduğumuzda, en doğru pusula gerçekten de o iç ses oluyor.
Vicdan ve akl-ı selim...
Birisi içimizdeki ahlâki pusula, diğeri ise o pusulanın gösterdiği yöne bizi sağduyuyla götüren bir fener, bir yol arkadaşı.
Bu iki kavram birleştiğinde, insan sadece "doğru" olanı değil, aynı zamanda "huzurlu" olanı da buluyor. Aralarındaki o ince dengeyi şöyle tarif edebiliriz:
İki Gücün Ortaklığı
* Vicdanın Fısıltısı: Çoğu zaman gürültüsüz ama ısrarcıdır. Size neyin "iyi" olduğunu söyler. Mantık bazen çıkarlarımızı gözetmemiz için bizi ikna etmeye çalışsa da vicdan, o sessiz mahkemede her zaman gerçeği fısıldar.
* Aklıselim: Vicdanın fısıldadığı o ham duyguyu, uygulanabilir bir bilgeliğe dönüştürür. "Sadece hissetmek yetmez, doğru zamanda doğru adımı atmak gerekir" der. Coşkuyu sükunetle, dürtüyü ise muhakeme ile terbiye eder.
"Vicdan, insanın içindeki Tanrı'nın sesidir; akl-ı selim ise o sesi dünyada yankılatma sanatıdır."
Bu Dengeyi Kurmak Neden Önemli?
Sadece vicdanla hareket etmek bazen bizi aşırı duygusallığa veya dünyevi gerçeklerden kopmaya itebilir. Sadece akılla hareket etmek ise bizi mekanik ve soğuk birine dönüştürebilir.
Akl-ı selim, vicdanın o sıcaklığını alır ve onu hayatın karmaşasında bir rehber olarak kullanmamızı sağlar.
Vicdan ve akl-ı selim ikilisi, bir kararın sadece "yasal" veya "mantıklı" değil, aynı zamanda "insani" ve "sürdürülebilir" olmasını sağlayan bir kontrol mekanizmasıdır.
Vicdan, "Ben bunu yaparsam kendimle yaşayabilir miyim?" sorusunu sorar. Analizdeki ilk durak burasıdır çünkü vicdanın onaylamadığı bir karar, uzun vadede iç huzursuzluk (bilişsel çelişki) yaratır.
Akl-ı selim, "Bu kararın sonuçları ne olur ve en doğru şekilde nasıl uygulanır?" diye sorar.
Vicdanın belirlediği yönü, akl-ı selim gerçek dünya şartlarına uyarlar. Bunun için gerçekçilik ve zamanlama testi yapılır:
Şartlar ve imkanlar bu adımı atmaya uygun mu? Doğru şeyi, yanlış zamanda mı yapıyorum?
Ve Sonuç Analizi: Kısa vadeli kazanç uğruna uzun vadeli kayıplar mı veriyorum?
Unutulmaması gereken: Vicdan bir amaç, akl-ı selim ise o amaca giden araçtır....