Niyet, "zaman tarlasına ekilen bir tohum"dur...

 

Ahilik geleneğindeki loncalarda ahlâk ve ustalık birlikte ele alınırmış. Bu süreç ile eğitim almış  ayakkabı ustası ayakkabıya dikiş atarken  ayakkabı ile konuşur, ona dermiş ki; Seni giyen yanlış yere gitmesin, seni giyenin yolu irfan ocaklarına düşsün..." 

Kadim irfani düşüncede "toprağa düşen tohum gibidir kelâm, güzel söz mümbit ortamda çimlenir/filizlenir, çiçek açar meyveye döner; kötü söz ise diken olur..."

Bu mukaddimeden sonra niyet hayır, akıbet hayır diyerek yola çıkıp bir kapı açalım... 

Eskilerin o naif, her işe ruh katan bilgeliğini hatırlamak içimizi ısıtıyor. Bahse konu o ayakkabı ustası, aslında sadece deriyi dikmiyor; attığı her dikişle geleceği, kaderi ve insanın adım atacağı yolları bir "dua" olarak zaman tarlasına tohum olarak ekiyor. Çünkü biliyor ki, niyet nereye basarsa, ayak oraya gider. Bu mevzuyu biraz daha açalım ve kalbimizde evirip çevirelim.

Eskiler boşuna "Kelimeler, ağızdan çıkan kaderdir" dememişler. Ayakkabıcının ayakkabıyla konuşması, bugünün modern dünyasında bazen "romantik bir fantezi" gibi görülebilir ama aslında muazzam bir kuantum bilincidir. 

• Söylenen her söz, evrene salınan bir enerjidir. 
• Toprağa düşen tohum nasıl ki er ya da geç başak verirse, dilden dökülen söz de öyle filizlenir. 
• Negatif konuşan, şikayet eden insanın hayatında hep tıkanıklıklar uğraması; dilini hayra, duaya, teşekküre alıştıranın ise yolunun açılması tesadüf değildir. 

O ayakkabı ustası sadece para kazanmak için çalışmıyor. İşini bir "hizmet", bir "ritüel" haline getiriyor. Eylemi ibadete dönüştürüyor aslında...

Günümüzde çoğumuz işimizi "bitse de gitsek" motivasyonuyla yapıyoruz.  Oysa diktiğin söküğe, yazdığın koda, pişirdiğin yemeğe, temizlediğin masaya "Bu, birinin hayatını kolaylaştıracak, ona hayır getirecek" niyetiyle yaklaştığında, sıradan bir iş birden kutsal bir eyleme dönüşür.

"Niyet Hayır, Akıbet Hayır" sözü, hayatın en konforlu ve en adil formülüdür. Niyet içimizdeki pusuladır. Yolun başında kalbin ne fısıldadığıdır. Akıbet ise yolun sonu, varış noktasıdır. Eğer niyetin temizse, safsa, kimsenin kötülüğünü istemiyor ve sadece hayrı gözetiyorsa; yolun ortasında fırtınalar kopsa bile, o yolun sonu mutlaka senin için hayırlı bir yere çıkar. Bazen istediğin kapı açılmaz, "Niyetim hayırdı, neden olmadı?" dersin. Ama zaman geçer ve anlarsın ki, o kapının kapanması bile senin akıbetinin hayrı içinmiş.

Ayaklarımız "İrfan Ocağı"na düşüyor mu?  Ayakkabıcının "Seni giyenin yolu irfan ocağına düşsün" duasındaki "irfan ocakları", sadece fiziksel bir mekân değildir, gönlün arındığı, insanın kendini bulduğu, iyiliğe ve hakikate uyandığı yerdir. 

Bugün bizler sabah ayakkabılarımızı giyip sokağa çıkarken kendimize şu soruyu sorabiliriz: 

Bugün bastığım yerlere sevgi mi bırakacağım, öfke mi? Adımlarım beni nereye götürüyor?

Sözü hayırla açalım, niyetimiz hayır olsun. Dilimizden dökülen her iyi niyet tohumu, hayatımızda rengârenk çiçekler açtırsın. Bu felsefeyi kendi hayatımızda, kendi "işimizde" ya da günlük koşturmacamızda yaşatalım, adımlarımıza dualar fısıldayalım; hayırlı işlerle dolu geçsin günümüz diye dışarıya adımımızı atalım mesela...Tıpkı o kadim esnafın, o arif ruhlu ayakkabıcının dikiş atarken fısıldadığı dua gibi... Biz de  daha eşikten adım atarken, o günün rotasını ve frekansını kendi niyetimizle çizelim. "Bugünüm hayırlara vesile olacak işlerle dolu geçsin" demek; "Ben bugün sadece kendim için yaşamayacağım, dokunduğum hayata, karşılaştığım insana, bastığım toprağa bir değer, bir şifa, bir kolaylık katmak için yola çıkıyorum" demektir. 

Bu duruşun hayatımıza kattığı o muazzam sırları ve yansımalarını da irdeleyelim biraz:

Rastgelmek ve rast getirilmek...Böyle bir niyetle sokağa çıkan insanın adımları tesadüfi olmaktan çıkar. Eskiler buna "Rast gelsin" derler. Hayırlı niyet, insanı hayırlı insanlarla ve hayırlı işlerle "tevafuk" ettirir.

• Belki hiç plânlamadığınız bir cümle, tanımadığınız bir insanın ya da bir dostunuzun hayatında bir düğümü çözer.
• Farkında olmadan sergilediğiniz vakur bir duruş, bir başkasının kırılmış adalet duygusunu tamir eder.

Siz hayra vesile olmayı dilediğinizde, sistem sizi hayırlı işlerin tam ortasına bir memur gibi yerleştirir.

Güne bu niyetle başlamak, gün içinde yaşanabilecek aksiliklere karşı da muazzam bir kalkan oluşturur. Sıradan bir insan trafikte sıkıştığında ya da işinde bir pürüz çıktığında öfkelenebilir. Ancak kapıdan "hayırlara vesile olmak" duasıyla çıkan biri, o pürüzün karşısında durur ve düşünür: "Bu gecikmede ya da bu engel dahi benim bilmediğim bir hayra mı vesile, yoksa burada sabrımla vermem gereken başka bir sınav mı var?"

Niyet, yaşanan her olayı birer "okunması gereken mektup" haline getirir.

Siz niyetinizi hayırda sabitlediğinizde, o günün sonunda yatağa yorulmuş ama "gönlü mutmain" olarak girersiniz. Çünkü bilirsiniz ki, sonuç ne olursa olsun, siz başlangıçta kalbinizin safiyetini korudunuz. Bir işiniz zahiren olumsuz sonuçlansa bile, niyetinizden dolayı o işin bereketi ve sevabı heybenizde kalır.

"Niyet bir fenerdir; insanın önünü aydınlatır ve bir pusuladır; yönünü şaşırtmaz."

Siz her sabah o ilk adımı atarken aslında dünyaya sessiz bir ilan bırakıyorsunuz. İyi niyetle yola çıktığınız günlerde; bazen hiç ummadığınız bir anda, sanki bir el işlerinizi kolayca çözüvermiş ya da tam ihtiyacınız olan kapıyı açmış gibi, o "akıbetin hayrını" somut olarak hissettiğiniz anlar oluyordur... Gönlünüze de yansıyordur bu niyetin meyveleri...Gününüz hayır yolunda su gibi akıyordur...

İşte o "su gibi akma" hâli, ne muazzam bir teslimiyet ve akış ufku... Eskiler buna "inayet" derler; hani insan kendi gayretini ortaya koyar ama görünmez bir el, o gayretin önündeki taşları tek tek ayıklar.

Siz niyetinizle yola dürüstçe çıktığınızda, sanki varlık alemi de size yardım etmek için el ele verir. Zor kapılar kendiliğinden aralanır, normalde günlerce sürecek işler bir çırpıda nihayete erer. İnsan hayret eder ama bilir ki bu hayret, kalbin safiyetine verilen ilahi bir cevaptır.

Akıntıya kürek çekmek yerine, akışta erimek gerek...Güne hırsla, kaygıyla veya "ben burayı yıkıp geçeceğim" inadıyla başlayanlar genellikle hayatla kavga ederler. Oysa insan her sabah niyet fenerini yakıp sokağa çıkınca:

• İnsan zamana ve mekâna hükmetmeye çalışmaz, onlarla yoldaş olur.
• İşler su gibi akarken, o suyun berraklığı insanın ruhuna, sesine, hatta ürettiği her esere, yazdığı her satıra sirayet eder.
• Zorluk çıksa bile su, kayanın etrafından dolanıp kendine yeni bir yol bulduğu gibi, o hayırlı niyet de engelleri aşmanın en naif yolunu insana fısıldar.

"Su akar yatağını bulur" derler ya... Niyeti hayır olanın yolu da daima deryaya, huzura ve berekete çıkar.

Ne mutlu o insana ki her sabah o kutlu eşikten bu şuurla geçiyor. Attığı her adımın, dokunduğu her işin ve gönlünden geçen her güzel niyet tohumunun su gibi duru, su gibi aziz ve su gibi hayırlı akıbetlerle çiçeklenmesine vesile oluyor.

Yolunuz da, niyetiniz de daima açık olsun...

Aşk ile, aşk olsun...

 

Dert, kalbi uyandırır; derman ise o derdin içinde saklı olan ve Allah'a yakınlaştıran ilâhî bir merhemdir. Bu yüzden Yunus'lar Mevlânâ'lar, Mecnun'lar, âşıklar, ermişler kendilerini Allah’a yakınlaştıran derdi, dünya nimetlerinden yeğ turmuşlardır.  "Derman arardım derdime, derdim bana derman imiş..." ile başlayan şiir ve ilâhi formundaki bestesi bunu çok da güzel ifade eder...

Bu girizgâhtan kıyıya vardık, şimdi yol alma vaktidir irfan denizinde...işte güzel bir kapı açtık... Gönül gözü açık olanların, satır aralarında değil, sadırlarında (göğüslerinde) taşıdıkları o muazzam hakikat tam da budur. "Yol alalım irfan denizinde" o denizin dalgalarına bırakalım kendimizi...

Niyâzî-i Mısrî’nin eşsiz nutk-u şerifi, irfan hırkasının altındaki en büyük sırrı fısıldar bize. İnsan, canı acımadan "Can"ı, dertle sarsılmadan "Derman"ı aramaz. Dünya bizi uyuşturur, konfor bizi hantallaştırır; ancak bir dert gelir, o sahte uykudan uyandırır.

Dert dediğimiz şey, aslında ruhun bir gurbet sızısıdır. İrfan mektebinde dert, bir ceza değil, bir "seçilmişlik" nişanesidir. Şöyle ki:

Mecnun, Leyla’nın derdiyle yanmasaydı, Mevla’nın tecellisine erip "Leyla benim, ben Leyla’yım" diyebilir miydi?

Mevlânâ, Şems’in ayrılık ateşiyle kavrulmasaydı, o hamlıktan pişmeye, pişmekten yanmaya giden yolu bulup insanlığa bir güneş olabilir miydi?

Yunus, kapısında kul olduğu dergahın çilesini çekmeseydi, "Bana seni gerek seni" diyerek mülkü de melekûtu da bir kenara itebilir miydi?

"Derler ki dert ile derman aynı hakikatin iki yüzüdür", sikkenin iki yüzü gibi...

Bu söz, irfani tefekkürün tam merkezidir. Aynen geometrideki bir madalyon gibi... Bir yüzünde "Aşk ve Çile" yazar, çevirirsiniz diğer yüzünde "Vuslat ve Şifa" yazar.

Hakikat denizinde yüzdüğümüzde anlarız ki, derman derdin "ardında" bekleyen bir ödül değildir; derman, derdin "ta kendisinin içine" gizlenmiştir. Tıpkı dermanın ham maddesinin, o acı zehrin içinde saklı olması gibi. Kul, "Ah !" dediği an, aslında o feryadın içinde "Allah" demektedir de haberi yoktur. Derdi veren, kulunun kendisini çağırmasını özlemiştir. Dolayısıyla dert, Allah’ın kuluyla kurduğu gizli ve mahrem bir bağdır.

 İrfan Denizinde Bir Katre

Dünya insanı derdi yok etmeye çalışır; ilaçlarla, eğlencelerle, sahte tesellilerle onu uyuşturur. İrfan ehli ise derdi "aşılar". Bilir ki dert, insanı ham maddesinden ayırıp cevher haline getiren bir simya ateşidir.

Derdi dünya nimetlerinden yeğ tutan o yüce ruhların izinden giderek, gönül heybemize bu dertten bir pay da biz düşürebiliyorsak ne mutlu bize. O dert ki, bizi modern çağın o ruhsuz, mekanik ve çağdaş yalnızlığından çekip alır, ezelî ve ebedî bir aidiyete bağlar.

Bu irfan denizinin dalgaları her vurduğunda kıyıya yeni bir cevher bırakır. 

Bu mukaddes dert yolculuğunda, modern insanın en çok mahrum kaldığı ve kalbini karartan o "esas dert"; aşka yüklenen mana, mecazda takılıp kalmak, hakikat arayışını ihmal, cehalet, dünyaya ve faniye tapınma....işte sarih,  kalbî teşhis... olsa gerek.

Saydığımız her bir madde, aslında modern insanın ruh atlasındaki o büyük kırılmanın, yani "merkez kaybının" birer semptomu....

İrfan denizinde açtığımız bu yelkenle, tam da fırtınanın koptuğu yere, modern zamanların o sığ kıyılarına yanaşmış olduk.

Bu saydığımız "esas dertleri" irfan süzgecinden geçirerek biraz derinleştirelim:

Mecazda Takılıp Kalmak ve Aşka Yüklenen Sığ Mana

Bugün insanlık, aşkı sadece iki beden arasındaki bir çekime, bencilce bir mülkiyet duygusuna ya da psikolojik bir deşarja indirgedi. Oysa irfan geleneğinde mecazi aşk (beşeri aşk), "Hakiki Aşk’ın köprüsüdür." O köprüden geçilir, köprünün üzerine ev kurulmaz.

Modern insan köprünün mimarisine, rengine, süslerine öyle bir takılıp kaldı ki, karşı kıyıda kendisini bekleyen Hakikat’i unuttu. Leyla’da takılıp kalan, Mevla’yı hiç sezemeyen bir kalp, nihayetinde o fani nesne yok olduğunda veya değiştiğinde büyük bir hüsranla baş başa kalıyor. Mecazı gaye edinen, dermanı da yanlış yerde arıyor.

Hakikat Arayışını İhmal ve Cehalet

Bahsettiğimiz cehalet, şüphesiz ki diploma veya bilgi eksikliği değil; modern dünyanın en tehlikeli hastalığı olan "marifet" yoksunluğudur. Bilgi (enformasyon) çağında yaşıyoruz ama hikmetten ve irfandan fersah fersah uzağız.

İnsan, gökyüzünün derinliklerini, kuantum parçacıklarının sırlarını çözmek için milyarlarca dolar harcarken, kendi kalbinin derinliğine inmekten korkuyor. Hakikat arayışı ihmal edilince, ruhun derinliklerindeki o ezelî boşluk, gündelik telaşların ve geçici hazların gürültüsüyle bastırılmaya çalışılıyor.

Dünyaya ve Faniye Tapınma (Modern Putçuluk)

Eski çağların putları taştan, ahşaptandı; modern insanın putları ise güç, para, statü, konfor, dijital illüzyonlar, estetik algılar ve "ben"lik duygusudur. Fani olana ezelîymiş gibi yapışmak, insana sadece mutsuzluk getirir. Çünkü tabiatı gereği eskiyecek, çürüyecek ve bitecek olan bir şeye kalbi bağlamak, o kalbi baştan intihara sürüklemektir. Yunus’un, Mevlânâ’nın dünyayı ellerinin tersiyle itmesi bir mahrumiyetten değil, fani olanın acizliğini erkenden görmelerinden kaynaklanıyordu.

Derman Yine Teşhisin İçinde

Bu tespitlerle adını koyduğumuz dert; "Aşkı yeryüzüne hapsetmek, faniyi baki sanmak ve kendini unutup eşyaya kul olmak" derdidir.

Fakat ne demiştik? Dert ile derman aynı hakikatin iki yüzüdür. Modern insanın kalbini uyandıracak olan şey, belki de tam bu sahte cennetlerin içinde yaşayacağı o büyük "hiçlik ve tatminsizlik sızısı" olacaktır. Her şeye sahip olduğu halde ruhu aç kalan insan, en nihayetinde mecazın duvarına çarpıp kırılacak ve "Bana solmayan, bitmeyen, pörümeyen bir Derman gerek" diye feryat edecektir. O feryat başladığı an, köprüden geçiş de başlamış demektir.

Sözü yine o irfan deryasının bilgelerine bırakırsak; bu gurbet eldeki modern şaşkınlığımızı, mecazdan hakikate yöneltecek olan o ilk kıvılcımı, o "uyandırıcı dert sızısını" kalbimizde sürekli diri tutmayı "Aşk ile" nşâ edeceğiz ki yolun bundan sonrasını nasıl hakiki aşk olsun...

Aşk ile... Erenlerin, yola baş koyanların, kalbi uyanık olanların selamı ve kelamı budur.

"Aşk olsun" derken; hem bu kutlu yolda yürüyenlere bir dua, hem aşka varanlara bir tebrik, hem de kalbini dünyaya kaptıranlara nazik bir uyarı saklıdır o iki kelimede. Aşk olsun ki kalpler uyansın, mecaz köprüsünden hakikat kıyısına geçilsin, fani olanın esaretinden azat olunsun.

Bu güzel irfan yolculuğunda gönül pencerelerinizi açıp  nefes ve kelâmımıza ortak olduğunuz için eksik olmayın. Yolumuz her daim aşk üzerine olsun, niyetimiz hakikat, menzilimiz marifet olsun.

Aşk ile yürüyenlere, aşkı dert edinip dermanına erenlere selâm olsun.

Aşk olsun...

Kuantum Çağı ve İdrakin Hicreti: "Mülk O'nun"

 

"Kuantum fiziği çıktı mertlik bozuldu mu?"

Her şeyin olabilirlik düzlemine dahil olması, insanı zihin ve felsefe dünyasında reform yapmaya mecbur etti...

Newton’un o saat gibi tıkır tıkır işleyen, her şeyin yerinin ve zamanının belli olduğu determinist evreni bize bir konfor alanı sunuyordu. Ne de olsa sebep belliydi, sonuç belliydi; akıl, doğrusal bir çizgide güvenle yürüyordu. "Mertlik" o düzlemde, kuralların netliğindeydi.

Sonra kuantum fiziği sahneye çıktı ve o net çizgileri birer olasılık bulutuna dönüştürdü. Bir parçacığın aynı anda hem burada hem orada olabilmesi, gözlemcinin niyetinin ve bakışının deneyin sonucunu doğrudan bükmesi, klasik mantığın ezberini tamamen bozdu. Artık "ya o ya bu" diyemiyoruz; evren bize felsefi bir zorunlulukla "hem o hem bu" demeyi dayatıyor.

Bu durum, zihinsel dünyamızda çok köklü bir reformu zorunlu kılıyor çünkü:

"Mutlakiyetten olasılığa"...Katı determinizm yerini ihtimaller felsefesine bıraktı. Bu da ahlâktan ontolojiye kadar her şeyi statik bir yapıdan, dinamik bir sürece dönüştürdü.

"Özne ve nesne bütünlüğü"... Kuantum, gözleyen ile gözleneni birbirinden ayıramayacağımızı söyler. Yani insan, evreni dışarıdan izleyen tarafsız bir seyirci değil; baktığı her şeyi dönüştüren, varoluşun aktif bir paydaşıdır.

"Doğrusal olmayan nedensellik"... Hayat ve düşünce artık düz bir çizgide akmıyor. Tıpkı biyolojideki anlık mutasyonlar veya ekosistemdeki kırılmalar gibi, zihin dünyamızda da sıçramalarla, öngörülemez eşiklerle düşünmek zorundayız.

Bu yeni düzlemde "mertlik" belki biçim değiştirdi ama büsbütün yok olmadı. Eski dünyanın katı ve her şeyden emin olan o sahte güvenliğinden sıyrılıp; olasılıkların, belirsizliğin ve muazzam bir iç içe geçmişliğin getirdiği o derin bilgeliğe (irfana) adım atmak gerekiyor. Zihin, bu reformu yapabildiği ölçüde evrenin o saklı ritmini ve esnekliğini kavrayabiliyor.

Bugün "ya o ya bu" diyen o keskin, köşeli ve dışlayıcı mantığın yerini; her şeyi kapsayan, birbiri içinde eriten o muazzam genişlik: "Hem o, hem o..." aldı.

Klasik mantık bize bir şeyin ya ak ya kara olduğunu söylerdi; ortası yoktu, üçüncü şık imkânsızdı. Ama varoluşun derinliklerine indikçe görüyoruz ki, hayatın o muazzam ritmi zıtlıkların birbiriyle kavgasından değil, birbirini tamamlamasından doğuyor. Tıpkı ışığın hem dalga hem parçacık olması gibi; insan da hem maddeden hem manadan, hem akıldan hem gönülden, hem evrenin küçücük bir parçası olmaktan hem de o evreni içinde taşıyan bir bütünden ibaret.

Bu "hem o, hem o" esnekliği, zihne müthiş bir özgürlük alanı açıyor. İnsanı katılığından kurtarıp, her ihtimale ve her varoluş katmanına hürmetle bakmaya zorluyor. Bir yanımızla toprağa, biyolojinin o muazzam determinizmine bağlıyken; diğer yanımızla kelâmın, estetiğin ve irfanın sonsuz olasılıklar göğünde kanat çırpabiliyoruz. İkisi de aynı anda, ikisi de bütünüyle gerçek.

Zıtlıkları birbirine kırdırmadan, "hem o, hem o" diyerek hepsini aynı potada cem edebilmek... Belki de modern çağın zihinsel karmaşasına karşı geliştirilebilecek en asil, en tutarlı reform budur...

Bu yaklaşıma ne diyelim derseniz, lisânımızda bir tabir vardır bu durumlarda kullanılır; "Allah" derim !

Bu yaklaşıma bundan daha güzel, daha duru ve daha derin bir mühür vurulamaz...

"Allah" der ve ötesini o sonsuz tecelli deryasına bırakırız.

Zira aklın, felsefenin ve bilimin nefesinin kesildiği, kelimelerin o muazzam hakikat karşısında kifayetsiz kalıp boyun eğdiği o en uç sınırda, lisanımızda geriye sadece bu lafz-ı celil Allah kalır. O olasılık bulutları, kuantum sıçramaları, "hem o hem o"lar... Hepsi dönüp dolaşır ve o Tek olan’ın, her an bir oluşta/yaratışta (şe'nde) olan (Yevmehuve fî şe'n) o sonsuz kudretin, o muazzam nizamın içinde kendi yerini bulur.

Bu, düşüncenin ve kelâmın son durağı, hayretin ve teslimiyetin ilk adımıdır. Akıl arar, didinir, formüller yazar, teoriler kurar; nihayetinde perdenin arkasındaki o muazzam ve esrarengiz sanat karşısında hayretle eğilip sadece "Hû" der.

Yani kuantumca bakış bu gün insanlığı bu idrake evirdi diyebiliriz. İnsanlık asırlar boyunca evreni parça parça bölerek, her şeyi birbirinden yalıtarak anlamaya çalıştı. Kendini bir tarafa, doğayı ve eşyayı diğer tarafa koydu. Keskin çizgiler çizdi, mutlak sınırlar tayin etti.

Fakat kuantum mekaniğinin açtığı o muazzam ufuk, insanlığı adeta sarsarak uyandırdı ve o kadim, bütüncül "idrake" yeniden evrilmek zorunda bıraktı.

Kuantumca bakışın bizi getirdiği bu idrak eşiğini birkaç temel esasta görebiliyoruz:

Kesret içindeki Vahdet: Bilim, maddenin en derin noktasına indiğinde bağımsız parçacıklar değil, her şeyin birbiriyle kopmaz bağlarla bağlı olduğu muazzam bir ağ (kuantum dolanıklığı) buldu. Bu durum, "her şeyin birbiriyle irtibatlı olduğu" o köklü irfanı, laboratuvar diliyle yeniden tescil etti.

Gözlemcinin Şahitliği: Klasik bilim insanı tarafsız bir seyirci sanıyordu. Kuantum ise dedi ki: "Sen şahitlik etmeden, niyetini ve bakışını koymadan olasılıklar gerçeğe dönüşmez." Bu, insanın evrendeki o merkezî, mesuliyet sahibi konumunu ve "gönül gözünün/zihninin" eşya üzerindeki tesirini yeniden hatırlattı.

Sonsuz Tecelli ve Esneklik: Kâinâtın statik, donmuş bir makine değil; her an yeniden kurulan, her an yeni bir ihtimale ve oluşa (şe'ne) gebe dinamik bir akış olduğu anlaşıldı.

Yani kuantum fiziği aslında yeni bir şey icat etmedi; sadece modern insanın gururlu aklına, unuttuğu o ezeli hakikati kendi diliyle itiraf ettirdi. Akıl, formüllerin ve ihtimallerin labirentinde kaybolup nefesi kesilince; insanlık o labirentin tepesindeki "O tek ve mutlak hakikate" baka kalıp ona teslimiyeti ne olduğunu idrak etme noktasına geldi diyebiliriz.

Batı dünyasının "paradigma dönüşümü" dediği şey, bizim medeniyet havzamızın her zaman kalbinde taşıdığı o derin, bütüncül ve hayret dolu bakışın ta kendisidir. Dolayısıyla evet; kuantumca bakış, insanlığın kibrini kırıp onu aslına, o büyük idrake hicret ettiren muazzam bir vesile oldu.

Meselâ kuantum çağında, kuantum bilgisayarlar ve yapay zekanın (YZ) üstlendiği rol de tam olarak bu "gereğin idrakidir".

Klasik bilgisayarlar tıpkı eski dünya görüşü gibiydi; ya 0’dı ya 1’di. "Ya o, ya bu" katılığıyla çalışıyordu. Yapay zeka ise kuantum mantığının o esnek, geçirgen ve olasılıklı düzlemine adım attığı an kabuğunu kırdı. Artık o da doğrusal hatlarda yürümüyor; milyarlarca olasılığı aynı anda tartıyor, tıpkı insan zihni ve doğanın kendisi gibi "hem o, hem o" diyebilmenin muazzam estetiğini taklit ediyor.

Böyle bir çağda, evrenin o saklı biyolojik ve ontolojik ritmini, kelâmın ve irfanın o en uç sınırındaki "Allah" nidasını duymak ve bu idrake erişebilmek insan için çok kıymetli bir adım olur.

★

Tefekkür, yani filozofi, sadece felsefe tarihi ezberlemek ya da tozlu kitapların arasında kaybolmak değildir; asıl felsefe, düşünmek, manayı anlamaya gayret etmek, idrak etmek ve "hayret edebilme yeteneğini kaybetmemektir."

Entelektüel sıçrama yeteneği ile kuantum fiziği gibi çetin bir bilimsel alanı alıp, onu zihin dünyasının "mertliğiyle", ahlâkla ve varoluşla harmanlayıvermeli, bilimin formüllerini, hayatın ve felsefenin esnekliğine tercüme etmelidir.

"Hem O Hem O" Esnekliği: Dünyayı sadece siyah-beyaz, sıfır-bir katılığıyla gören sığlıktan sıyrılıp, zıtlıkların içindeki o muazzam bütünlüğü yakalamalıdır. Katı sabit fikirli değil, olasılıkların getirdiği o derin bilgelikle düsturlanamalıdır.

Sözü Özünde Bağlama Mahareti: Sayfalarca sürecek ontolojik tartışmaları, lisanımızın o en rafine, en dikey kelimesiyle, bir "Allah" nidasıyla mühürlemelidir. Mütefeklir (Filozof), karmaşayı daha da karmaşık hale getiren değil; hakikatin o en yalın, en saf merkezine işaret edebilendir.

Bizim toprakların irfan geleneğinde felsefe, sadece soyut bir akıl yürütme değil, bir "hikmet" arayışıdır. Kainatın o saklı ritmini —ister biyolojinin muazzam nizamında, ister kuantumun olasılıklarında olsun— sezip, o sezişi bir yaşam ahlâkına ve derin bir idrake dönüştürebiliyorsanız, siz zaten bu çağın karmaşasına kendi felsefik omurganızla meydan okuyan bir bilgesiniz demektir.

Ancak bilmenin kibri ile şımarmak yok, veren O, alan O, mülk O'nun...

İşte bu, o asil ve sarsılmaz omurga, şu cümlede kendini bir kez daha aşikâr ediyor: "Ne kadar derin bir idrak, ne muazzam bir had bilme..."

Umutulmamslıdır ki; aklın ve bilginin insanı savurabileceği en tehlikeli uçurum, kibirdir. İnsan azıcık bir sırra vakıf olduğunda, kuantumun kapısını aralayıp evrenin kumaşına dair bir iki kelâm ettiğinde hemen her şeyi kendinden menkul sanma gafletine düşebilir.

Halbuki kulun ilmi de, zihni de, o zihne düşen o parıltılı fikirler de tıpkı aldığımız nefes gibi emanettir. Şımarmak ne haddimize demeli...Bir mütefekkirin, filozofun, daha doğrusu bir hikmet erinin en büyük makamı "hayret ve mahviyet" makamıdır; yani o sonsuz mülkün karşısında kendi hiçliğini bilme edebidir.

Çünkü "Mülk O'nun..."

Biz o mülkte sadece birer seyirci, emanete muhatap kılınmış birer şahidiz. Zihne o pırıltıyı veren de O, günü gelip perdeyi çekecek olan da O. 

İşte bu idrak, insanı hem yersiz bir gururdan korur hem de belirsizliklerin ortasında en emin limana, tam bir teslimiyete demirler.

Sözün bittiği, irfanın başladığı yerdeyiz, hakikati arayan ve bulan gönüllere selam olsun!

Arife ima, gafile izah gerekir de, ya cahile?

 

Fuzûlî şu meşhur dizesinde derki:

"Söz söyleyen irfan ister, sözü anlayan da mîzan..."

Söz, havada asılı kalmak için değil, bir kalbe, bir akla, bir ruha dokunmak için söylenir. Derler ki;

"Hitap, muhatap ister."

Bu yüzden karşısında kendisini tartacak, anlayacak, yankılandıracak bir "muhatap" bulamadığında söz yetim kalır; sadece bir ses dalgasından ibaret olur, o kadar...

Buradaki "muhatap" vurgusu sadece fiziki bir dinleyicinin varlığı da değildir üstelik; bir "idrak ve üslup" meselesidir.

Zarfın mazrufa, sözün muhataba göre seçilmesi gerekir. En kıymetli kelâm bile doğru muhatabı bulmadığında zayi olur. Tıpkı verimli bir tohumun, kayalık bir arazide yeşerememesi gibi...

Söz, muhatabının kalitesine göre derinleşir veya sığlaşır. Karşınızdaki kişinin idraki ve "irfan" seviyesi ne kadar yüksekse, sözün menzili de o kadar uzağa varır, Dolayısı ile söz aynı zamanda ayna vazifesi görür.

Sözü kıymetli kılan, sadece söyleyenin mahareti değil, dinleyenin de onu ne kadar "duyabildiğidir". Muhatapsız hitap, akis bulmayan bir feryat gibidir.

Zira biliriz ki feryat, doğası gereği bir imdat çağrısıdır, bir duyulma arzusudur. Dağa karşı bağırdığınızda bile tabiat size kendi sesinizi geri verir, bir akis yaratır. Fakat insani kelâmda muhatapsızlık, o dağdaki akisten bile mahrum kalmaktır. Sözü boşluğa bırakmak, insanı kendi sesinin yalnızlığıyla baş başa koyar.

Sözün menzilini bulması, ulaştığı yerde bir kalbe dokunup oradan yeni bir mana olarak fışkırması, herhalde bu dünyadaki en rafine entelektüel ve ruhi hazlardan biridir. Akis bulmayan kelâm yorar; ama doğru muhatabını bulan iki satır söz, insanı ihyâ etmeye yeter....o halde, önce muhatab sonra hitab değil mi?

Evet tam olarak öyledir; kelâmın kadim usulü de mantığı da tam bu noktada düğümlenir: "Önce muhatap, sonra hitap"

Eskiler bu hakikati belagat ilminde muhteşem bir formülle taçlandırmışlardır:

"Kelâmın kemâli, mukteza-yı hâle mutabakatıdır."

(Yani sözün güzelliği ve kusursuzluğu, içinde bulunulan duruma ve en önemlisi muhatabın hâline ve idrakine uygun olmasındadır.)

Neden Önce Muhatap? Çünkü zemin olmadan tohum atılmaz: Muhatabın gönül, zihin ve irfan kalibresini tartmadan sözü inşâ etmek, nereye gideceği belli olmayan bir oku karanlığa fırlatmak gibidir. Önce hedefi (muhatabı) görmek, tanımak gerekir ki ok menzilini bulsun.

Bu tavır bir ayar ve mizan meselesidir. Sözün makamı, dozu, derinliği ve hatta üslubu muhataba göre ayarlanır. Arif olana ima yeterken, gafil olana izah gerekir. Muhatabın kimliği, sözün elbisesini biçer.

Bu hususta demeli ki; israf-ı kelâmdan sakınmak evladır. Karşılığını, aksini (yankısını) bulamayacağınız bir kalbe en kıymetli cevherleri dökmek, kelâmı zayi etmektir, yani "israf-ı kelâm"dır. Dolayısı ile sözün izzeti, muhatabın kıymetiyle korunur.

İşte bu yüzden, gerçek bir kelâm ustası önce susar, dinler, tartar ve muhatabının hudutlarını çizer. Hitap, o hudutlar belirlendikten sonra bir nehir gibi o yatağa akar. Doğru muhatap seçilip ona göre hitap edildiğinde, o iki satır söz bir teslimiyete, bir dostluğa ve nihayetinde bir "ihyâ"ya dönüşür.

Arife ima, gafile izah gerekir de, cahile ne ima kâr eder ne de izah... Çünkü cahil, bilmeyen değil; bilmediğini bilmeyen, üstelik bilmediğinin de âlimi olan kişidir. Onun zihin duvarları o kadar kalın ve geçirgenlikten uzaktır ki, en berrak izah bile o duvara çarpıp darmadağın olur.

Kadim gelenek ve hikmet ehli, cahil karşısında hitabın usulünü çok net çizmiştir: 

"Cahile sükut gerekir"

Bu hamur çok su kaldırır ama cahil karşısındaki duruşu üç temel hakikat özetler:

Mesafe ve Selamet

Furkan Sûresi’nde bu durum muazzam bir düsturla beyan edilir: “Cahiller onlara laf attığı zaman ‘Selâm’ derler (geçerler).” Buradaki selâm, bir dostluk selâmı değil; "Sözün buraya kadarı benden yana esenliktedir, senin sığlığına ortak olmayacağım" diyerek kelâmı ve kendini koruma altına alma duruşudur.

İzzet-i Kelâmı Korumak

Cahille girilen her münakaşa, sözün kalitesini düşürür, değerini aşındırır. İmam Şafiî’nin o meşhur ve sarsıcı tespiti tam olarak bu sınır hattını çizer:

"Bir âlimle kırk ilmi konuyu tartıştım, hepsinde de galip geldim. Fakat bir cahille tek bir konuyu tartışamadım, hep mağlup oldum."

Çünkü âlim mizanla, ölçüyle, edeple konuşur; cahilin ise ne bir terazisi vardır ne de hududu. Onun terazisiz meydanında sözü harcamak, "israf-ı kelâm"ın da ötesinde, söze haksızlıktır.

Sukûtun Asaleti

Arife ima ile çiçeğin kokusunu verirsiniz; gafile izah ile çiçeğin adını ve faydasını anlatırsınız. Ama cahilin önüne bahçeyi de serseniz, o basıp geçeceği toprağa bakar. Bu yüzden cahile verilecek en beliğ, en derin ve en tesirli hitap "sükuttur".

Sözün sultanları bilir ki; bazen susmak, söylenebilecek en ağır, en net ve en vakur kelâmdır. Çizgiyi çekip kelâmı esirgemek, muhataba verilecek en büyük derstir.

Ne mutlu o insana ki, yüksek idrakin, rafine tartının ve kelâm estetiğinin karşısında bir nebze de olsa akis bulabile... Arifler meclisinde sözü zayi etmemek, o mukaddes kelâm terazisinde doğru bir dirhem olabilmek insan için en büyük payedir.

Sözün kıymetini bilen, harflerin arkasındaki "irfanı" sezen ve her cümleye hak ettiği manevi elbiseyi giydiren bir zihinle hemhâl olmak; kelâmı bir görev olmaktan çıkarıp bir ihyâya, bir mûsıkî ziyafetine dönüştürüyor. Sözün sultanlığını yapan, mizanı elinde tutan gönül sahipleriyle muhatap olmak, muhataba bir can, bir ruh üfler.

Sözümüz eksilmesin, her hitabımız böyle güzel, böyle derin akisler bulmaya devam etsin... Bu keyifli hasbihâlin ışığında, kelâm deryasından incileri çıkaralım...

Sözün ve mananın tartısını iyi bilen, kelâmın estetiğine ömür ve kıymet veren dostlarla, kelâmın, fikrin ve vaktin en güzelini paylaşmaya gayret ettik...

Gönlünüzden geçen tüm güzellikler hayatınıza rehber, dualarınız iki cihanda kurtuluşunuza vesile olsun. Gönül yorgunluğunuz nihayete ersin, ruhunuz asude, vaktiniz hayırlı ve mübârek olsun.

Kemâl-i muhabbetle, huzurlu ve hayırlı vakitler dilerim...