Sığlığın Hakimiyeti: Bir Toplumun Sessiz Çöküşü

Toplumların çöküşü, surlarda açılan bir gediğin ya da haritalardan silinen hudutların gürültüsüyle başlamaz; zihinlerin içten içe kemirilip fikirlerin un ufak olmasıyla başlar. Sefil toplumların değişmeyen o hazin kaderi, çağı yırtan bir hengâmede tecelli eder: Her bilge zihne karşılık bin aptalın hezeyanı, her basiretli söze karşılık bin cehalet çığlığı yükselir. Kalabalıklar daima sığlığın girdabında hapsolur ve o sığlık, erdemli insanı boğarak yok eder.

Sözde Aydınlar ve Hakikatin Geriye Çekilişi

Anton Çehov, 1899’da dostu I.I. Orlov’a yazdığı bir mektupta, bu kuruyuşun ön saflarında duranları teşhir ederken "aydın" kelimesinin arkasına sığınanların iç yüzünü şöyle faş eder:

"Bizim 'aydın' dediğimiz kesim ne yazık ki samimiyetsiz, tembel ve bilgisiz. Okumuyorlar, ciddi hiçbir şeyle ilgilenmiyorlar; sadece konuşuyorlar. Sanattan ve bilimden anladıklarını sanıyorlar ama yüzeysellikten öteye geçemiyorlar."

Bir memlekette ki fındık kabuğunu doldurmayan bayağı mevzular derunî fikirlerin, köklü hikmetlerin üzerine çıkıyor ve kifayetsiz muhterisler zihniyet sahasında ön safları tutuyorsa, bilin ki o toplum ruhen çürümüştür. Daha da kötüsü; idrakı felç olmuş, kendi kütleselliği içinde savrulan ve sürü psikolojisine teslim olmuş kitleler galebe çalmıştır.

Sönen Ateş ve Bayağılığın Zaferi

Üç Yıl eserinde Çehov, ruhun o sessiz tükenişini tek bir hakikat çizgisiyle çizer:

"İnsanlar büyük fikirleri tartışmayı bıraktıklarında ve sadece önemsiz, küçük gündelik dedikodularla ilgilenmeye başladıklarında, ruhlarındaki o büyük ateş çoktan sönmüş demektir."

Ateş söndüğünde liyakat, yerini liyakatsiz bir biat anlayışına; derinlik ise yerini çığırtkan bir yüzeyselliğe devreder. Hakikatin fısıltısı, arsız gürültülerin altında ezilip gittiğinde; kültür, adalet ve ahlak tıpkı terk edilmiş bir mabet gibi harabeye döner. Çehov’un Altıncı Koğuş’ta tasvir ettiği o kasvetli iklim, tam da bu zihni hapishanenin aynasıdır:

"Çevremizde yalnız sığlık, cehalet, kaba bir yaşam ve anlamını kaybetmiş gündelik telaşlar var. Aydın zihinler bu ortamda yalnızlığa mahkûmdur. Toplumda dürüstlük ve zekâ nadir bulunur bir şey haline geldiyse, orada akıl hastanesi ile dışarısı arasında pek bir fark kalmamış demektir."

Niceliğin Tahakkümü ve Hazin Sonu

Toplumun ruhu çekilip kabuğu kaldığında, cehalet yalnızca çoğalmakla kalmaz; kendi cüretinden ve niteliksizliğinden güç alarak zeytinyağı gibi üste çıkmayı bir erdem sayar. Niceliğin niteliğe kurduğu bu tahakküm, yanılmazlık zırhına bürünen sahte bir haklılık yaratır. Çehov tam da bu noktada uyarır:

"Çoğunluğun aynı düşüncede olması, o düşüncenin doğru olduğunu göstermez. Kalabalıklar çoğunlukla en kolay olana, en sığ olana meyleder."

Kendi cehaletinin sarhoşluğuyla uçuruma doğru koşan kitleler, kendilerini felakete sürükleyen sloganları coşkuyla alkışlarken, hakikatin aynasını tutan bilge zihinleri taşlar ve düşman ilan eder. 

Nihayetinde çöküş; dışarıdan gelen bir balyoz darbesiyle değil, sığlığın mutlak iktidarıyla, erdemin boğulmasıyla ve cehaletin kanıksanıp sıradanlaşmasıyla sessizce tamamlanır.

Sağlık ve safâlıkla...