Tanzimattan bugüne:Züppeleşme, Çürüme ve Yozlaşma...

Whatsapp ile Paylaş

Tanzimat Fermanı’nın ilanıyla birlikte Osmanlı toplumunun üst katmanlarında başlayan zihniyet ve yaşam tarzı değişimi, kısa sürede edebiyattan gündelik hayata kadar geniş bir alanda derin izler bıraktı. Doğu ile Batı arasında sıkışıp kalan, özünü kaybetmiş ancak Batı’yı da yalnızca vitrininden ibaret sanan yeni bir sınıf peydah oldu: İstanbul’un alafranga züppeleri.

Bu kesim, Batı’nın ilmini, sanayisini, üretim ahlâkını ya da felsefesini ithal etmek yerine; modasını, eğlence hayatını, eşyasını ve yüzeysel nezaket kurallarını benimsedi. Üretimden tamamen kopuk, babadan kalma servetleri ya da devlet kademelerindeki nüfuzları sayesinde ayakta duran bu yeni burjuvazi için hayat; Boğaz kıyısındaki yalılar, Beyoğlu’nun lüks mağazaları, bolaro şapkalar, Fransızca kelimelerle süslenmiş yapmacık cümleler ve sonu gelmez zevk alemlerinden ibaretti.

Yüzeyselliğin ve Tüketim Çılgınlığının Cenderesi

Tanzimat sonrası alafranga yaşam tarzının merkezinde görünme arzusu yer alır. Var oluşunu üretime, düşünceye ya da toplumsal bir faydaya dayandıramayan birey, kimliğini, satın aldığı lüks tüketim nesneleri üzerinden kurmaya çalışır. Paris’ten getirilen mobilyalar, son moda kumaşlar ve ithal mücevherler, içsel bir derinliğin değil, tam aksine devasa bir içsel boşluğun üzerini örtme çabasıdır.

Bu yaşam biçiminde:
Emeğin ve üretimin reddi söz konusudur. Servet, alın teriyle ya da ticari bir başarıyla kazanılmamıştır. Mevcut sermaye, tüketildikçe tükenen fakat tükenene kadar çılgınca harcanan bir mirastan ibarettir.

Sahte bir kimlik inşası sözkonusudur. Kendi kültürünü "alaturka" diyerek aşağılayan, Fransızca birkaç kelime söylemeyi medenileşmek sanan bu tipoloji, ne Doğu’nun irfanına ne de Batı’nın rasyonalizmine sahiptir. İki alemin de teğet geçtiği bir kimliksizlik alanında çırpınır.

İçsel Çürüme ve Ahlaki Yozlaşma

Sadece tüketime dayalı ve hiçbir ahlaki ya da fikri temeli olmayan bir hayatın kaçınılmaz durağı içsel çürümedir. Çalışmanın, üretmenin ve sorumluluk almanın getirmediği o muazzam boşluk, zamanla karakteri kemirmeye başlar. Can sıkıntısı, bu kesimin en büyük hastalığı haline gelir.

Bu can sıkıntısını bastırmak için başvurulan yöntemler ise hazcılığın (hedonizm) en sığ biçimleridir:

Yozlaşan ilişkiler: Sadakat, aile bağı, dostluk ve samimiyet gibi kavramlar yerini çıkar ilişkilerine ve geçici heveslere bırakır. Aşk-ı Memnu’da Behlül ve Bihter karakterlerinde vücut bulan trajedinin özü de budur: İçindeki boşluğu gayrimeşru ve hesapsız heveslerle doldurmaya çalışan, ancak sonunda kendi yıkımını hazırlayan bireyler.

Karakter Erimesi: Üretmeyen insan, eylemlerinin sorumluluğunu da taşıyamaz. Zorluklar karşısında kaçak, kaypak ve yüzeysel tutumlar sergilenir. Konakların ve yalıların yaldızlı duvarları arkasında gizlenen şey, aslında ahlaki bir çöküş ve psikolojik bir yıkımdır.

Toplumsal Bir Trajedinin Aynası

Türk edebiyatında Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Mürebbiye’sinden Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası’na, Halit Ziya’nın Aşk-ı Memnu’sundan Yakup Kadri’nin Kiralık Konak’ına kadar pek çok eser, bu sosyolojik olgunun panoramasıdır. Edebiyatçılarımız, alafrangalaşmayı sadece bireysel bir komedi ya da züppelik olarak değil, Osmanlı toplumunun üst sınıfında yaşanan ahlaki ve aihinsel çöküşün bir habercisi olarak kaydetmişlerdir.

Tanzimat sonrası İstanbul alafrangalığı, batılılaşmanın doğru anlaşılamamasının, üretmeden tüketme arzusuyla birleştiğinde bir insanı ve toplumu nasıl içten içe çürütebileceğinin en somut ve trajik tarihsel örneğidir.

★

Tanzimat döneminin yalılarında ve kordon boylarında yaşanan "alafranga züppelik" ile günümüzün dijitalize olmuş tüketim kültürü arasında biçimsel farklar olsa da, özdeki içsel boşluk, görünme arzusu ve üretimden kopuk tüketim mekanizması birebir aynıdır.

Ancak günümüz burjuvazisi ve ona özenen kitleler (orta ve alt-orta sınıf) açısından döneme kıyasla çok daha yıkıcı ve kitlesel bir gidişat söz konusudur.

1. "Sınıfsal Bir Vitrin"den "Demokratikleşmiş Gösterişe"
Tanzimat döneminde alafrangalık, sadece belirli bir azınlığın (konak ve yalı sahiplerinin) erişebildiği sınıfsal bir ayrıcalıktı. Günümüzde ise sosyal medya ve tüketici kredileri sayesinde gösterişçi tüketim demokratikleşmiştir.

Eski züppe, Fransızca kelimeler kullanır, Paris'ten mobilya getirir, faytonla Çamlıca'da turlardı. Tüketimi sınıfsal bir duvar örme aracıydı.

Günümüz özeneni lüks bir markanın logosunun devasa basıldığı bir tişörtü almak için maaşının yarısını verir, gittiği 3. nesil kahvecideki bardağı veya kiraladığı lüks aracın direksiyon logosunu Instagram'a koyar.

Fark ne ? Eskiden borçlanan yine mirasyedi burjuvaydı; bugün ise burjuvaziye özenen alt ve orta sınıflar, sırf "mış gibi yapmak" uğruna gerçek bir borç batağına ve finansal kölelik cenderesine girmektedir.

2. "Alafrangalılık" Yerini "Algoritma Burjuvazisine" Bıraktı. Geçen yüzyılda özenilen değer "Batı kültürü ve Fransız yaşam tarzı" idi. Bugün ise özenilen şey bir kültür değil, kestirme yoldan, yasadışı bahisten, şişirilmiş fonlardan, çalıp çırparak elde edilmiş çabasız zenginlik ve bunun sergilenmesidir.

Emek bugün de değersizleşti. Tıpkı Tanzimat'ın mirasyedileri gibi, günümüzün özenen kitlesi de uzun süreli eğitime, üretime, sanata veya zanaata dayalı zenginleşmeyi "enayilik" olarak görüyor. Kripto paralar, borsa manipülasyonları, influencer’lık veya dijital içerik üreticiliği üzerinden "üretmeden tüketme" ideali en üst noktaya çıkmıştır.

Kültürsüz lüks merakı her kesime yayıldı. Tanzimat alafrangası az çok piyano çalar, Fransızca roman okur, tiyatroya giderdi (yüzeysel de olsa bir kültür çabası vardı).

Günümüzün neoburjuvazisi ve takipçileri ise tamamen avami,  kültürsüz bir estetik sunar. Lüks restoranlarda yenen yemeklerin tadı değil, tabağın görselliği ve mekanın konumu önemlidir. Arabanın, saatin, telefonun, çantanın ayakkabının markası ile statü edindiğini zanneder.

3. Yozlaşma ve İçsel Çürümenin Yeni Boyutu: Narsisizm ve Teşhircilik

Halit Ziya'nın Aşk-ı Memnu’da işlediği "can sıkıntısı" ve "içsel boşluk", günümüzde katlanarak büyümüştür.

Parametre	Tanzimat Alafrangası	Avamiler, Günümüz Burjuvazisi & Özenenleri
Sığınak	Konakların kapalı kapıları, gizli mektuplar	Sosyal medya akışları, canlı yayınlar, hikayeler
Yozlaşma Nedeni	Aşırı rahatlık ve ahlaki değerlerin gevşemesi	Sürekli onaylanma arzusu, narsistik teşhircilik
İlişki Dinamiği	Gizli ve tutkulu (fakat yıkıcı) hevesler	Yüzeysel, "vitrin değeri" olan, çabuk tüketilen ilişkiler
Sonuç	Trajik bir çöküş ve vicdan azabı	Sürekli bir yetersizlik hissi, tükenmişlik ve yalnızlaşma

Peki farklı bir gidişat var mı?

Özde bir değişim yok, aksine derinleşen bir trajedi var.

Tanzimat dönemi züppesi, kendisini "Doğu"lu olmak kompleksinden güyâ kurtarmış modern insan" olarak kandırıyordu. Günümüz burjuvazisi ve ona özenen kitle ise kendisini "sistemdeki boşlukları yakalamış, hayatı yaşayan akıllı birey" zannediyor.

Ancak okumayan, üretmeyen, düşünmeyen, sanata ve felsefeye derinlemesine temas etmeyen, sadece tüketim nesneleri ve dijital onaylar üzerinden var olmaya çalışan her kitle; eninde sonunda aynı içsel çürümeye, yalnızlığa ve ahlaki erozyona mahkûm oluyor. Bihter'in yalıdaki o hedefsiz çırpınışı, bugün milyonlarca insanın ekran ışığı altında yaşadığı anlam arayışında aynen devam ediyor.

Ne diyelim, ahir ve akibetimiz hayra çıkar inşâAllah...