Menâfi‘-i Siyâsiyenin Şahsî İkbal İçin İrtikâp Olunması...

Whatsapp ile Paylaş

"Siyâset ehli ki halkın hakkın itti pâyımâl / Yıkılır dâima o mülk, kalmaz onda izz ü celâl"

Menâfi‘-i Siyâsiyenin Şahsî İkbal İçin İrtikâp Olunması ve Maslahat-ı Âmmenin İndirâsı

Mukaddime

Bismillâhirrahmânirrrahîm.

Zamanın ve mekânın dar kalıplarını aşıp insanlığın kadim hakikatlerine ayna tutmak; kelâmı bir nefes, yazıyı bir şahit kılmak içindir gayretimiz.

Tarihin sayfaları karıştırıldığında açıkça görülecektir ki, mülkü (devleti ve içtimaî düzeni) ayakta tutan yegâne sütun adalet-i mahza, yani katıksız ve yalın adalettir. Siyaset idraki, kamu yararını (maslahat-ı âmme) ve halkın hukukunu korumak üzere kurgulanmış kutsal bir emanet iken; ne vakit ki iktidar erkini elinde tutanlar bu erkî şahsi menfaatlerine, zümrevi hırslarına ve ikbal hesaplarına alet ederler, işte o an toplumsal bünyede görünmez çürümeler baş gösterir.

Bu nüshada, kamu hakkının ihlali, rüşvet ve kayırmacılığın metotlaşması ile siyasetin bir yağma vasıtasına dönüştürülmesinin yol açtığı ahlakî ve toplumsal yozlaşmayı tefekkür-i derinâne ile ele alıyor; kelamımızı hem mensur hem de manzum bir uyarı vesikası olarak tarihin derkenarına kaydediyoruz.

Mülk ü Devletin Âfet-i Âzamı: Menâfi‘-i Siyâsiyenin İrtikâp ile İstimâli ve Maslahat-ı Âmmenin İndirâsı

Hâkimiyet ve sevk-i idare hususunda hikmet-i hükümetin gayet-i kasvası, hiç şüphesiz ki maslahat-ı âmmenin ve huquq-ı nâsın muhafazası, adalet-i mahzanın tesisi ve reâyânın huzur ü emniyet içinde i‘tila etmesidir. Ne var ki, nizam-ı âlemin istinadgâhı olan bu kudsî vazife ve kudret, menâfi‘-i siyâsiyenin süfli emellere, hırs-ı cah ü mevkii takmine ve şahsî ikbal teminine alet edilmesi suretiyle suistimal olundukta; devlet çarkının dişlileri pas tutar, erkân-ı saltanat tefessüh eder.

Makamat-ı âliyeyi ihraz eden zevatın, kendilerine mevdi‘ olan kudret-i siyâsiyeyi memleketin ve milletin menâfi‘-i umûmiyesine hâdim kılmak yerine; kendi zümre, hısım ve etbaının ceplerini doldurmaya, iktidar nimetlerini yağma ve talan eylemeye matfû bir vasıta ittihaz etmeleri, en büyük irtikâp ve hıyanet-i azîmedir. Bu suretle maslahat-ı âmmenin hak ve hukuku gasp olunur; beytülmalin bereketi kaçar, liyakat ü ehliyet pâyımâl edilir ve adalet terazisinin kefeleri ihlal olunarak zulm-i sarih tecellî eder.

Bu vahim ahvalin cemiyet bünyesindeki netayic-i meş’umesi ise pek dehşetlidir:

• İtimad ü Emniyetin İnhidamı: Halka hizmetle mükellef olanların kendi ikballerini milletin hukuku üstünde tuttuğu bir vasatta, efrad-ı milletin devlete ve kanuna olan itimadı kökten sarsılır; adalet duygusu zedelenir ve içtimaî rabıtalar kopma noktasına gelir.
  
  
• Ahlâk-ı Umumiyenin Tefessühü: Siyasetin menfaat teminine matfû bir zanaat telakki edilmesi, cemiyet içinde "gayeye ulaşmak için her yol meşrudur" zihniyetini sirayet ettirir. Hak ve hakikat yerine nüfuz ve iltimasın, emek ve liyakat yerine yaltaklanma ve irtişanın hüsn-ü kabul görmesi, ahlâk-ı umumiyeyi kökten bozarak toplumsal bir yozlaşmaya (tefessühe) yol açar.
  
  
• Mülkün İnhilali ve İzmihlali: Nitekim asırlar boyu tecrübe olunmuştur ki; "Mülk kufr ile payidar olur fakat zulüm ile payidar olamaz." Kamu yararının şahsi menfaatlere kurban edildiği, hüsn-ü niyetin ve emanetin zayi olduğu devletler, ne kadar haşmetli olurlarsa olsunlar, içten içe çürümeye ve en nihayetinde inhilal edip izmihlale mahkûm olmaya mecburdurlar.
  
  

Hâsılı kelâm; siyasi yetkileri maslahat-ı umûmiyeden tecrid ederek şahsi ikbal ve menfaat gayesiyle kullanmak, yalnızca bir idari kusur değil; milletin geleceğini karartan, toplumsal dokuyu zehirleyen ve devletin bekasını tehdit eden en ağır fesad-ı siyasi ve ahlâkidir.

Kaside-i Hikmet-i Hükûmet ve Şekvâ-yı Rüşvet

(Sözün Özü ve Hikmetli Manzume)

I.

Pâyımâl oldu adâlet, mülk-i millet yandı âh,

Mevki‘i ikbâl içün kıldılar irsâdı mübâh.

(Adalet ayaklar altında çiğnendi, milletin mülkü ah ile yandı; zira makam ve ikbal sevdası uğruna rüşveti ve yozlaşmayı mübah saydılar.)

II.

Maslahat-ı âmme unutuldu, şahsî menfaat içün,

Pâk olan beytülmâle el uzatmak oldu kâr-ı sabâh.

(Kamu yararı ve halkın hakkı unutuldu; sırf şahsi çıkarlar uğruna, o temiz ve kutsal beytülmala el uzatmak gündelik bir iş haline geldi.)

III.

Kadr-i ehliyet zâyi‘ oldu, liyâkat kaldı nâ-mer'î,

Cehl ü irtikâp ile doldu bu meclis, bu gâh.

(Ehliyetin değeri yok edildi, liyakat görünmez oldu; meclisler ve makamlar bilgisizlik, iltimas ve usulsüzlük ile dolup taştı.)

IV.

Mülk itimâddan soyundu, halkın ümîdi kırıldı,

Nûru adlin söndüğü yerde tecellî eyler siyâh.

(Ülke güvenden ve adaletten soyundu, halkın yarına olan ümidi kırıldı; adaletin ışığının söndürüldüğü her yerde ancak zifiri karanlık tecelli eder.)

V.

Zulm ile pâyıdar olmaz hiç bir devlet ferdâya dek,

Hakk’ın adli elbet urur mağrûr olan başa ta‘zîr ü âh.

(Haksızlık ve zulüm ile hiçbir devlet geleceğe sonsuza dek uzanamaz; Hakk’ın adalet terazisi, kibirlenip kamu hakkını yiyen başlara elbet bir gün tokadını indirir.)

Müfret (Hikmet Beyti):

Siyâset ehli ki halkın hakkın itti pâyımâl,

Yıkılır dâima o mülk, kalmaz onda izz ü celâl.

                                                                 Hüdâi

____________

Dipnotlar ve Genişletilmiş Kaynakça:

Bu metinle ilgili başlıca kaynaklar, aşağıda kısa açıklayıcı dipnotlarıyla verilmiştir:

Kınalızâde Ali Efendi, Ahlâk-ı Alâî
Genişletilmiş Açıklama: Osmanlı düşüncesinde adalet terazisi, toplumsal sınıfların dengesi (nizam-ı âlem) ve idarecilerin kamu yararını (maslahat-ı âmme) şahsi arzularının üstünde tutması gerektiğine dair yazılmış en kapsamlı ahlak ve siyaset metnidir. Metindeki "adalet-i mahza" ve "maslahat-ı âmme" vurguları Kınalızâde'nin bu teorik çerçevesine dayanır.

Koçi Bey, Koçi Bey Risaleleri
Genişletilmiş Açıklama: XVII. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinde iltimas, rüşvet (irtişa), görev gaspı ve haksız kazanç (irtikâp) mekanizmalarının devletin temel kurumlarını nasıl tefessüh ettirdiğini ve ehliyetsiz kişilerin makamlara gelmesiyle toplumsal güvenin sarsıldığını doğrudan padişaha sunulan raporlarla gözler önüne seren tarihî analiz kaynağıdır.

Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayi‘ât / Devlet Adamlarına Nasihatlar (Nasihatü'l-Vüzera ve'l-Ümera)
Genişletilmiş Açıklama: Defterdarlık yapmış bir devlet adamının gözünden beytülmalin muhafazası, kamu kaynaklarının yağmalanmasının önlenmesi ve siyasi ikbal hırsının devlet idaresinde yol açtığı tahribatların ele alındığı pragmatik siyasetnâme örneğidir.

Nizamülmülk, Siyasetnâme
Genişletilmiş Açıklama: "Mülk küfür ile payidar olur fakat zulüm ile payidar olamaz" ilkesi başta olmak üzere; devletin devamlılığının mülk veya saltanat gücüne değil, tebaaya sağlanan adalet, güven ve kamu hukukunun korunmasına bağlı olduğunu savunan Doğu-İslam siyaset geleneğinin kurucu eseridir.

Nâbî, Hayriyye ve Dîvân
Genişletilmiş Açıklama: XVII. yüzyılın toplumsal çalkantılarına tanıklık eden Nâbî'nin, siyasi makamların ikbal ve zenginleşme aracı yapılmasına kasten yönelttiği "hikemî" (toplumsal-ahlaki eleştiri) üslubu, yazılan kaside ve beyitlerin edebi tonuna modellik etmiştir.

Fuzûlî, Şikâyetnâme
Genişletilmiş Açıklama: Kanuni Sultan Süleyman döneminde nişancı bürokrasisindeki yozlaşmayı, rüşvet sistemini ve kamu hakkının gaspını eleştiren şaheserdir. Metindeki bürokratik yabancılaşma ve kamu vicdanının zedelenmesi vurgularının edebi kökenini teşkil eder.

Fıkıh Usulü Metinleri (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye kaideleri)
Genişletilmiş Açıklama: Mecelle’nin "Def'-i mefâsid celb-i menâfi'den evlâdır" (Zararı ve bozgunculuğu engellemek, fayda sağlamaktan önceliklidir) prensibi ve fıkıh usulündeki Maslahat-ı Mürsele (kamu yararı) doktrini, siyasi yetkilerin şahsi ikbal için kullanılmasının fıkhen ve hukuken en büyük kamu ihlali kabul edildiği düşüncesinin temelini oluşturur.