Medeniyetin dile gelen üç lisanıdır; mimari, san'at ve edebiyat...
Medeniyet, içindeki insanı sadece yaşatan değil, ona bir ruh ve kimlik kazandıran o büyük terkibin adıdır. Ve bu terkib kendini en asil, en kalıcı şekilde bu üç ana lisan ile, "mimarî, san'at ve edebiyat" ile ifade eder, bu lisana aşina olmak, kadim medeniyeti temaşa etmek lâzım...
Bu üç lisan, birbirini besleyen ve aynı kaynaktan doğan nehirler gibidir. Bir medeniyetin zihnindeki estetik ve ahlâk, bu kanallardan akarak dünyaya kaydolur.
Üç lisanın akisleri, tek ruh kaynaklı olarak kendini gösterir.
Mimari; taşın dile gelmesidir. İnsanın yeryüzündeki duruşunu, mülk ile kurduğu ilişkiyi ve göğe bakışını mekâna nakşeder. Mimari, medeniyetin "gövdesidir"; taşa kazınmış bir felsefedir.
Sanat; duygunun hissedilir olmasıdır. Müziğin makamında, hattın kıvrımında, tezyinatın (süsleme sanatının) geometrisinde saklı olan o ritimdir. San'at, medeniyetin "kalp atışıdır"; görünmeyeni görünür, duyulmayanı duyulur kılar.
Edebiyat; kelâmın nefes bulmasıdır. Sözün, şiirin, hikmetin kalıcılaşmasıdır. Medeniyetin hafızasını, adalet fikrini ve insan tasavvurunu nesiller boyu taşır. Edebiyat ise medeniyetin "zihnidir"; zamanı aşan o ortak vicdandır.
Bunlar birbirinden koparılamaz. Selçuklu’da taşı konuşturan geometri neyse, Divan edebiyatındaki o mimari kelime nizamı veya musiki felsefesindeki o derin tenasüp (uyum) da odur. Biri eksildiğinde, medeniyetin lisanı kekelemeye başlar.
Bu muazzam üçlemeyi, medeniyetin o dilsiz ama derin konuşan hâlini anlatan bir şiirle taçlandıralım:
Medeniyetin Üç Lisanı
Taş dile gelir önce, mekân ruhla bürünür,Bir kemerin altında koca tarih görünür.
Mimarinin izinde göğe yükselir niyet,
Kulun dünya evidir, taşa siner medeniyet.
Sonra san'at dokunur zamanın perdesine,
Makamlar can verir insanın nefesine.
Bir hat, bir ince nakış, kalbin gizli sesidir,
Görünen her estetik, o ruhun gölgesidir.
Ve kelâm kemâl bulur, yazıya düşer hece,
Edebiyat bir fener, aydınlanır her gece.
Yunus’un dizesinde, Mevlânâ’nın sözünde,
Medeniyet can bulur kelimeler özünde.
Üç lisan, tek bir yürek; asırlar boyu süren,
İnsanı toprağından alıp göğe götüren.
Söz susar, zaman geçer; baki kalır her eser,
Bu kadim lisan ile medeniyet nefes der...