Denis Diderot’nun başından geçen ve bugün ekonomi ile tüketici psikolojisinde "Diderot Etkisi" (Diderot Effect) olarak bilinen o meşhur hikâye, aslında bir insanın kendi eşyalarının kölesi haline gelişinin trajikomik öyküsüdür.
Diderot, bu durumu 1769 yılında yazdığı "Eski Sabahlığım İçin Pişmanlık" (Regrets sur ma vieille robe de chambre) adlı denemesinde harika bir dille anlatır.
İşte o meşhur hikâye ve çıkardığı dersler...
★
Hikâye: "Eski Sabahlığımın Efendisiydim, Yenisinin Kölesi Oldum"Diderot, hayatının büyük bir bölümünü maddi zorluklar içinde, her tarafı kitaplarla dolu, eski ve dağınık bir odada geçiriyordu. Üzerinde de yılların yıprattığı, mürekkep lekeleriyle dolu ama son derece rahat, eski bir sabahlığı vardı. Bu sabahlıkla her işini rahatça görüyor, mürekkep damladığında hiç dert etmiyordu.
Bir gün Rus Çariçesi Büyük Katerina, Diderot’nun hazırladığı devasa "Ansiklopedi" (Encyclopédie) projesini desteklemek ve filozofa yardım etmek için onun kütüphanesini satın aldı ve ona yüklü bir para ödedi.
Diderot birdenbire zengin olmuştu. Ardından
çorap söküğü gibi gelen tüketim çılgınlığı başladı.
Diderot, bu yeni zenginlikle birlikte kendisine yakışacağını düşündüğü, göz alıcı, şarlatan kırmızısı "yepyeni, ipek bir sabahlık" satın aldı ve işte her şey bu noktadan sonra başladı:
Diderot, bu yeni zenginlikle birlikte kendisine yakışacağını düşündüğü, göz alıcı, şarlatan kırmızısı "yepyeni, ipek bir sabahlık" satın aldı ve işte her şey bu noktadan sonra başladı:
Diderot yeni ipek sabahlığını giyip eski çalışma masasına oturduğunda, masanın ne kadar köhne ve değersiz göründüğünü fark etti. Bu asil sabahlığa yakışmıyordu. Gidip çok pahalı, ceviz ağacından yeni bir masa aldı.
Zincirleme reaksiyon...Yeni masayı odaya koyunca, yerdeki eski Şam halısı göze batmaya başladı. Gidip odanın havasına uygun, lüks bir halı aldı.
Durmak bilmeyen ihtiyaçlar...Halı yenilenince, duvardaki boşluklar ve eski tablolar sırıttı. Gidip pahalı tablolar, bronz heykeller ve lüks aynalar satın aldı. Sandalyelerini deri kaplattı.
Kısa bir süre sonra Diderot, eski odayı tamamen yenilemişti. Ancak bir sorun vardı: "Ortada ne eski huzuru kalmıştı ne de parası"
Zincirleme reaksiyon...Yeni masayı odaya koyunca, yerdeki eski Şam halısı göze batmaya başladı. Gidip odanın havasına uygun, lüks bir halı aldı.
Durmak bilmeyen ihtiyaçlar...Halı yenilenince, duvardaki boşluklar ve eski tablolar sırıttı. Gidip pahalı tablolar, bronz heykeller ve lüks aynalar satın aldı. Sandalyelerini deri kaplattı.
Kısa bir süre sonra Diderot, eski odayı tamamen yenilemişti. Ancak bir sorun vardı: "Ortada ne eski huzuru kalmıştı ne de parası"
Dedi ki:
"Eski sabahlığımın mutlak efendisiydim, yenisinin kölesi oldum... Artık o eski samimi hava yok. Her yer kibirli bir zenginlik kokuyor ve ben bu koordineli lüksün içinde yabancıyım."
Diderot’nun yaşadığı bu deneyim, modern tüketici davranışlarını açıklayan iki temel kuralı ortaya koyar:
Kimliği Tamamlama Dürtüsü: Satın aldığımız eşyalar sadece işlevsel değildir, bir kimliği temsil eder. Yeni bir eşya alındığında, diğer eşyaların da o "kimliğe" uymasını isteriz.
"Eski sabahlığımın mutlak efendisiydim, yenisinin kölesi oldum... Artık o eski samimi hava yok. Her yer kibirli bir zenginlik kokuyor ve ben bu koordineli lüksün içinde yabancıyım."
★
Diderot Etkisi Nedir?Diderot’nun yaşadığı bu deneyim, modern tüketici davranışlarını açıklayan iki temel kuralı ortaya koyar:
Kimliği Tamamlama Dürtüsü: Satın aldığımız eşyalar sadece işlevsel değildir, bir kimliği temsil eder. Yeni bir eşya alındığında, diğer eşyaların da o "kimliğe" uymasını isteriz.
Sarmal Tüketim (Yalancı İhtiyaçlar): Bir ürünün satın alınması, genellikle bizi tamamen yeni ve plansız bir sonraki satın alma sarmalına sürükler.
Buna günümüzden çarpıcı örnekler...
Yeni bir telefon aldığınızda, yanına hemen ona uygun orijinal kılıf, kablosuz kulaklık, ekran koruyucu ve hızlı şarj aleti alma ihtiyacı hissetmeniz.
Evinize yeni bir koltuk takımı aldığınızda; halının, perdelerin ve hatta duvar boyasının gözünüze eski görünmesi ve hepsini yenilemeniz.
.....
Diderot, denemesini şu anlamlı sözle bitirir: "Benim durumum size bir ders olsun. Yoksulluğun bir özgürlüğü vardır, zenginliğin ise engelleri."
★
Filozof, eşyaların insana hizmet etmesi gerektiğini, insanın eşyaların estetik bütünlüğünü korumak için onlara hizmet etmemesi gerektiğini iki asır öncesinden, bugünün tüketim çılgınlığına düçâr olmuş insanının yüzüne okkalı bir şamar gibi indirmiştir...