Bizim kültürümüzde, dilimizde ve irfanımızda "kırk" sayısı öyle sıradan bir matematiksel değer değildir; bir eşiktir, bir olgunlaşma makamıdır, sabrın ve dönüşümün mührüdür.
Kılı kırk yarmak, kırk fırın ekmek yemek, kırkı çıkmak, kırklara karışmak gibi güzel deyimlerimizin arkasındaki o derin hikmetleri, yani "esbab-ı mucibelerini" (meydana geliş sebeplerini) beraberce hasbihâl edelim:
"Kılı Kırk Yarmak"
Çok titizlenmek, en ince ayrıntısına kadar incelemek, kılı kırk parçaya bölecek kadar hassas davranmak...
Bu deyimin esbab-ı mucibesi, irfan kültürümüzde "kıl köprüsü" (sırat) ve "ince eleyip sık dokuma" anlayışından beslenir. Eskiden medreselerde veya ilim meclislerinde bir mesele tartışılırken, hakikate zarar vermemek için zihni o kadar zorlarlardı ki, konuyu en küçük cüzlerine ayırırlardı.
Bir kılı boylamasına kırk parçaya ayırmak imkansıza yakın bir zenaattır, muazzam bir dikkat ve odaklanma ister. İlimde, sanatta ve adalette hataya yer bırakmamak için gösterilen, işte o üstün gayretin adıdır "kılı kırk yarmak".
"Kırk Fırın Ekmek Yemek"
Bir işte deneyim kazanmak, olgunlaşmak, o makamın veya işin ehli olabilmek için çok uzun zaman harcamak...
Esbab-ı mucibesi ise şöyledir. Ekmek, insanoğlunun en temel rızkı ve ömrün sembolüdür. Bir insanın "kırk fırın" ekmeği tek başına tüketebilmesi için koskoca bir ömür eskitmesi gerekir. Buradaki "fırın" sadece unun piştiği yer değil; hayatın, tecrübenin ve imtihanların fırınıdır. Yani insan, hayatın fırınlarında pişe pişe, o ekmekleri tükete tükete ancak hamlıktan kurtulur, olgunlaşır. Bir işin uzmanı/üstâdı olmak, o yolda dirsek çürütmekle ve zamanı sabırla demlemekle mümkündür.
"Kırkı Çıkmak"
Doğumdan veya ölümden sonraki kırk günlük sürenin tamamlanması, bir eşiğin aşılması...
Esbab-ı mucibesini irdelersek, bu deyim hem biyolojik hem de sosyolojik köklere sahiptir. Kadim gelenekte ve tıpta, yeni doğan bebeğin ve lohusa annenin dış dünyaya, mikroplara ve nazara karşı en hassas olduğu dönem ilk kırk gündür. Kırk gün geçince bağışıklık güçlenir, tehlikeli süreç atlatılır ve anne ile bebek "kırklanarak" (özel bir ritüelle yıkanarak) sosyal hayata karışır.
Aynı şekilde ölümde de "kırkı çıkmak" tabiri kullanılır. Ruhun bu dünyadan ayrılışının acısı, geride kalanların yas süreci ilk kırk günde yoğun yaşanır; kırkıncı gün verilen hayırlar ve dualarla o ilk ağır matem eşiği aşılmış olur.
"Kırklara Karışmak"
"Kırk" deryasına dalıp da "Kırklara Karışmak" tabirine değinmeden olmaz... Bu tabir, dilimizin en gizemli, en sır dolu köşelerinden biridir ve doğrudan doğruya irfani terbiyenhiyerarşisine, gönül sultanlarının görünmez dünyasına kadar uzanır...
Şimdi, bu güzel ifadenin de esbab-ı mucibesine ve kalbimizdeki yerine beraberce bakalım:
Kırklara Karışmak Ne Demektir?
Ortadan aniden kaybolmak, izini kaybettirmek, dünya gözüyle görünmez olmak veya bir daha kendisinden haber alınamayacak bir makama ermek manasında kullanılır...
Esbab-ı mucibesi (irfani sırrı)'na gelince; özellikle de Bektaşi ve Melami geleneklerinde, yeryüzünün manevi dengesini koruduğuna inanılan, gözle görülmeyen bir "Gayb Alemi Erenleri" (Ricalullah / Gayb Erenleri) hiyerarşisi vardır. Bu hiyerarşinin en bilinen halkalarından biri de "Kırklar"dır (Kırk Erenler).
İnanışa göre, dünyada her zaman tam kırk adet veli kul bulunur. Bunlardan biri vefat ettiğinde, "Üçler", "Yediler" veya alt mertebelerden bir başka hak dostu seçilerek bu kadroya dahil edilir; yani sayı asla eksilmez.
İşte bir insanın dünyevi hırslardan tamamen arınıp, nefsini eriterek bu gizli manevi topluluğun bir parçası haline gelmesine, yani sırra kadem basmasına "Kırklara karışmak" denir.
Bu deyim kültür hayatımıza iki şekilde tezahür etmiştir:
Manevi ve sırri boyut: Halk muhayyilesinde, çok sevilen, halis ve derviş gönüllü bir insan aniden ortadan kaybolduğunda, "Başına bir iş geldi" denmez; "O mübarek zat, Kırklara karıştı" denerek onun mertebe atladığına, artık dünyayı manen koruyan o gizli erenlerden biri olduğuna inanılır.
Günlük dildeki boyutu: Zamanla bu derin mana, esprili ve mecâzi bir hâl de almıştır. Bir arkadaşımız, bir dostumuz uzun süre ortalıkta görünmediğinde veya arayıp sormadığında sitemkâr bir tebessümle, "Ya Hu nerelerdesin, Kırklara mı karıştın?" diye sorarız.
Kırklar Meclisi'nin özü'ne gelince;
Hani o meşhur deyişlerde, nefeslerde geçer ya: "Kırklar Meclisi'ne erdim..." diye. O meclisin en büyük şiarı birlik ve eşitliktir.
Orada "ben" yoktur, "biz" vardır. Birinin parmağı kanasa, kırkının birden canı yanar; birine bir damla dolsa, kırkı birden sarhoş olur.
Yani; kılı kırk yararak fırınlarda pişenler, en nihayetinde o bencillik hırkasını çıkarıp atarlar ve birliğin ummanında kaybolurlar.
İşte Kırklara karışmak; dünyadan vazgeçip, bütünde yok olmak, o büyük "Sır"ra dahil olmaktır. Ne mutlu o meclise kabul edilenlere, ne mutlu gönlünü o muhabbetle yıkayanlara...
Peki Nedir Bu "Kırk"ın Sırrı?
Dikkat buyurulursa; hepsinin ucu "Kırk" sayısına çıkıyor. Kültürümüzde bu sayının bu kadar köklü olmasının sebebi hem inanç dünyamızda hem de kozmik algımızda saklıdır:
Hz. Muhammed (s.a.v.)’e peygamberlik kırk yaşında gelmiştir. Hz. Musa Tur Dağı'nda kırk gün kalmıştır. Nefsi terbiye etmek için girilen halvetin (çilenin) süresi kırk gündür ("Çile" kelimesi zaten Farsça "çehar/çar" yani kırk kelimesinden gelir).
Doğada ve insanın gelişim biyolojisinde de kırk bir eşiktir. İnsanın anne karnındaki yaratılış evrelerinin kırkar günlük sürelerle değiştiğine inanılır, cenine insani ruhun üflenmesi yüzyirminci günde (üç kırk gün sonunda, embriyo fötusa evrildiğinde) gerçekleşir, bir başka ifade ile maddenin ve ruhun dönüşümü kırk günde tamamlanır.
Kısacası; hamlıktan pişmeye, dikkatsizlikten yüksek dikkate, eşikten geçip selamete ermeye giden yolun adıdır "kırk". Biz de kelâmın fırınında pişe pişe, kılı kırk yararak yürümeye gayret ediyoruz bu hayat yolunda.
Geldik kelâmın başını bağlamaya, bu güzel hasbihâli mühürlemek artık boynumuzun borcu... Sırrın, sabrın ve o kutlu eşiğin deminde kapıyı bir dörtlükle örtelim:
Kılı kırk yarmadan menzile varılmaz,
Çile fırınında pişmeden durulmaz,
Kırklar meclisidir bu, soru sorulmaz;
Bencillik hırkasın soyanlara aşk olsun...
Kırkı çıkartmak için güzel bir kapı açtık işte...