XVII. asırda yaşamış ehli irfan sahibi Sarı Abdullah Efendi dünyayı şöyle tarif etmiş;
Sarı Abdullah Efendi’nin bu dört satırlık vecizesi, aslında Doğu İslam klasiklerinin ve tasavvuf felsefesinin en rafine, en yalın özetlerinden biridir. İlk bakışta tamamen "dünyadan el etek çekme" (zühd) öğüdü gibi görünse de, derinlemesine incelendiğinde "insan varoluşuna, zamana, ahlâka ve adalete" dair müthiş bir ontolojik ve etik felsefe barındırır.
Gelin bu dört basamaklı felsefi yapıyı adım adım çözümleyelim:
Evveli Türâb: Ontolojik Gerçeklik ve Tevazu
"Başlangıcı topraktır."
Felsefi boyut olarak bu ifade, insanın ve maddesel dünyanın kökenine (arkhe) bir atıftır. Nereden geldiğimizi hatırlatır. Toprak, elementler arasında en mütevazı, üzerine basılan ama hayatı fışkırtan unsurdur.
Sarı Abdullah Efendi burada insanın egosuna (kibrine) ilk darbeyi vurur. Makamın, mevkinin, güzelliğin ya da zenginliğin kökeni topraktır. İnsan, kozmik ölçekte ne kadar büyük iddialarda bulunursa bulunsun, özü itibarıyla geçici ve basit bir elementten ibarettir. Dolayısıyla bu ilk basamak, "ontolojik bir eşitlik" ve "mutlak bir tevazu" felsefesidir.
Âhiri Harâb: Zamanın Yıkıcılığı ve Geçicilik (Entropi)
"Sonu yıkımdır / harabiyettir."
Modern fizikteki "entropi" yasasının (her şeyin düzensizliğe ve bozunmaya doğru gitmesi) ya da varoluşçuluktaki "fânilik" fikrinin tasavvufi karşılığıdır. Dünyada kalıcı olan hiçbir maddi yapı, hiçbir beden yoktur.
Bu bir karamsarlık (pesimizm) felsefesi değildir; aksine "anı doğru yaşama" felsefesidir. Sonu harap olacak bir dünyaya saplanıp kalmak, sonu çökecek bir binaya yatırım yapmaya benzer. Kişi sonun harap olduğunu bildiğinde, maddi kayıplar karşısında yıkılmaz (stoacı bir felsefe) ve elindekileri birer "ilah" haline getirmez.
Helâli Hesâb: Sorumluluk ve Eylemlerin Bedeli
"Helal olanının bile hesabı vardır." İşte burası felsefenin en can alıcı noktalarından biridir. Genelde insan, "doğru ve meşru" davrandığında tamamen özgür ve kaygısız olacağını düşünür. Ancak bu felsefe der ki: "Meşru yoldan kazandığın, hakkın olan şeylerin bile bir sorumluluğu vardır"
İyiliğin ve doğrunun bile bir estetiği, bir hesabı vardır. Örneğin; helal para kazanmış olabilirsin, peki bunu nereye harcadın? Nimetten sadece sen mi faydalandın, yoksa paylaşarak toplumsal adalete katkıda bulundun mu? Bu madde, insana "mutlak bir sorumluluk bilinci" yükler. Hayattaki hiçbir eylem nötr değildir; en masum kazanımın bile ahlâki bir faturası vardır.
Harâmı Azâb: Adalet ve Vicdan Yasası.
"Haram olanı ise azaptır." Buradaki "azap" sadece metafizik bir cehennem azabı olarak düşünülmemelidir. Haram (başkasına ait olanı gasp etmek, adaleti çiğnemek, fıtrata aykırı davranmak), insanın kendi içinde başlatan bir iç çürümedir.
Başkasının hakkını yiyerek, sömürerek ya da haksızlık yaparak elde edilen her şey, insanın vicdan mekanizmasında bir bozulmaya yol açar. Suç ve Ceza felsefesidir bu. Dışarıdan çok mutlu ve huzurlu görünen bir haksızlık abidesi, kendi içinde huzursuzluğun, korkunun ve vicdan azabının (azabın) pençesindedir.
Hâsıl-ı kelâm, Sarı Abdullah Efendi’nin bu formülü, "minimalist, ahlâk merkezli ve stoacı bir yaşam kılavuzudur."
O, dünyayı ne tamamen yok sayar ne de ona tapınır. Dünyanın doğasını (toprak ve yıkım) kabul edip, o dünyada yaşarken sergilenecek davranışların (helal ve haram) ahlâki sorumluluğuna odaklanır. İnsana özetle şunu hatırlatır:
"Girişin çamur, çıkışın yıkım olan bu kısa koridorda; adımlarını öyle dikkatli at ki, helalinin hesabı kolay, haramının azabı uzak olsun."