İklim değişikliğiyle mücadelede ağaç dikmenin önemi her geçen gün daha sık dile getiriliyor. Ancak her ağacın karbon depolama yeteneği ve yöntemi aynı değil. Yakın zamanda gerçekleştirilen ilginç bir bilimsel araştırma, bazı incir ağaçlarının atmosferdeki karbondioksiti (CO₂) sadece yapraklarında ve dallarında değil, adeta taşa dönüştürerek gövdelerinde ve toprakta depoladığını ortaya koydu.
Ağaçlar genellikle bildiğimiz fotosentez yoluyla atmosferdeki CO₂’yi alarak gövde, dal ve köklerini oluşturan organik karbona dönüştürür. Fakat Kenya'nın Samburu bölgesindeki incir ağaçları üzerinde yapılan yeni araştırmalar, sera etkisi dolayısı ile küresel ısınma ve iklim krizinden gezegenimizi kurtarma konusunda şaşırtıcı bir yönteme dikkat çekiyor.
Karbonun Taşa Dönüşme Serüveni
Bilim dünyasında Oksalat-Karbonat Yolu (OCP) olarak adlandırılan bu süreç, bitki, toprak ve mikroorganizmaların ortaklaşa yürüttüğü muazzam bir biyokimyasal döngüdür.
Süreç şöyle işliyor:
Fotosentez ve Kristal Üretimi: Ağaçlar fotosentez sırasında karbondioksiti kullanarak kalsiyum oksalat kristalleri oluşturur.
Mikrobiyal Parçalanma: Ağacın dokuları çürümeye başladığında veya kristaller çevreye salındığında, toprakta ve ağaç yapısında bulunan özel bakteriler (oksalotrofik mikroorganizmalar) bu Kristalleri parçalar.
Kalsiyum Karbonat Oluşumu: Bu parçalanma sonucunda kalsiyum karbonat (yani bildiğimiz kireç taşı/tebeşir) çökelir.
Bu dönüşümün en büyük avantajı ise kalıcılığıdır. Topraktaki organik karbon zamanla tekrar atmosfere salınabilirken, inorganik formdaki kalsiyum karbonat toprakta ve ağaç bünyesinde çok daha uzun süreler boyunca güvenle kilitli kalır.
Samburu'nun Özel İncirleri
Goldschmidt Konferansı'nda sunulan araştırmaya göre; Zürih Üniversitesi'nden Dr. Mike Rowley liderliğindeki uluslararası ekip (Kenya, ABD, Avusturya ve İsviçre'den araştırmacılar), Afrika'da Kenya'da Samburu bölgesindeki bozulmuş topraklarda yetişen üç incir türünü inceledi:
Ficus wakefieldiiFicus natalensisFicus glumosa
Yapılan incelemelerde, gelişmiş senkrotron X-ışını analizleri sonucunda, kalsiyum karbonat kireç taşının sadece toprağa çökelmekle kalmadığı, bu ağaçların hem dış kabuğunda hem de ahşap dokusunun derinliklerinde oluştuğu tespit edildi. İncelenen türler arasında özellikle Ficus wakefieldii, atmosferdeki CO₂’yi kalsiyum karbonat olarak hapsetmede en yüksek başarıyı gösterdi.
Dr. Mike Rowley, araştırmanın önemini şu sözlerle açıklıyor:
"Oksalat-karbonat yolunu bir süredir biliyoruz ancak karbon tutma potansiyeli tam olarak değerlendirilmemişti. Tarımsal ormancılık yaparken hem gıda üreten hem de CO₂’yi kalsiyum karbonat formuna sokarak ekstra karbon depolayan ağaçları seçebiliriz."
Ayrıca oluşan kalsiyum karbonat, çevredeki toprağı daha alkali (yüksek pH) hale getirerek besin maddelerinin bitkiler tarafından kullanımını artırıyor ve çorak topraklarda verimliliği destekliyor.
Geçmişte bu yeteneğe sahip ağaçlar genellikle tropikal alanlarda ve meyve vermeyen türlerde (örneğin Iroko ağacı) araştırılmıştı. Meyve veren ve gıda güvenliğine katkı sağlayan incir ağaçlarının bu yeteneğe sahip olduğunun keşfedilmesi, tarımsal ormancılık (agroforestry) çalışmaları için devrim niteliğinde bir adım olarak görülüyor.
Dr. Mike Rowley, araştırmanın önemini şu sözlerle açıklıyor:
"Oksalat-karbonat yolunu bir süredir biliyoruz ancak karbon tutma potansiyeli tam olarak değerlendirilmemişti. Tarımsal ormancılık yaparken hem gıda üreten hem de CO₂’yi kalsiyum karbonat formuna sokarak ekstra karbon depolayan ağaçları seçebiliriz."
Ayrıca oluşan kalsiyum karbonat, çevredeki toprağı daha alkali (yüksek pH) hale getirerek besin maddelerinin bitkiler tarafından kullanımını artırıyor ve çorak topraklarda verimliliği destekliyor.
Geçmişte bu yeteneğe sahip ağaçlar genellikle tropikal alanlarda ve meyve vermeyen türlerde (örneğin Iroko ağacı) araştırılmıştı. Meyve veren ve gıda güvenliğine katkı sağlayan incir ağaçlarının bu yeteneğe sahip olduğunun keşfedilmesi, tarımsal ormancılık (agroforestry) çalışmaları için devrim niteliğinde bir adım olarak görülüyor.
***
Bir Deyimin İronisi: "Ocağına İncir Dikmek" Kültürümüzde "Ocağına incir ağacı dikmek" deyimi, güçlü kökleriyle binaları ve yapıları tahrip eden incir ağacının yıkıcı gücünü temsil eder. Ancak bilimin ortaya koyduğu bu yeni keşif, deyimi tersine çeviriyor!
İncir ağaçları yapıları yıkmak bir yana; atmosferdeki karbondioksiti kalsiyum karbonata, yani kireç taşına dönüştürerek gezegenin geleceğini sağlamlaştırıyor. Anlaşılan o ki, küresel ısınmayla mücadele etmek ve toprağı zenginleştirmek için tarım alanlarımızın "ocağına" bolca incir ağacı dikmenin vakti geldi!
Küresel ısınmanın sebebi olan karbondioksiti havadan alıp toprağa taş olarak depolayan incir "Ocağı Söndüren" değil, "Atmosferi Kurtaran" bir mucize bitki...
İncir ağacının kökleri su bulmak için beton, taş veya yapı temellerini delip geçecek kadar güçlüdür. Bu yüzden evlerin/ocakların yakınına dikildiğinde binalara zarar verip "ocağı söndürdüğü" veya yıktığı söylenir.
Gerçek hayatta yapılara ve taşlara zarar vermesiyle bilinen incir ağacı, mikrobiyal iş birliği sayesinde atmosferdeki karbondioksiti adeta "taşa ve mermere" dönüştürerek kendi gövdesinde ve toprağında depoluyor. Yani binaları yıkan o güçlü kök/gövde mekanizması, küresel ısınmaya karşı atmosferi koruyan bir "biyolojik kalkan" işlevi görüyor.
Eğer "Geleceğin Ocağına İncir Dikmek" istiyorsak...
"Eskiye göre birinin ocağına incir dikmek felaket getirmekti; ancak bu araştırmaya göre gezegenimizin 'ocağına' (tarım arazilerine ve doğaya) bol bol incir ağacı dikmek, iklim krizini durdurmak için yapabileceğimiz en akıllıca işlerden biri olabilir."
"Eskiye göre birinin ocağına incir dikmek felaket getirmekti; ancak bu araştırmaya göre gezegenimizin 'ocağına' (tarım arazilerine ve doğaya) bol bol incir ağacı dikmek, iklim krizini durdurmak için yapabileceğimiz en akıllıca işlerden biri olabilir."
_____________
Kaynaklar:
Rowley, M. C., et al. (2025). "Biomineralising trees turn CO2 into CaCO3? Identifying novel oxalate-carbonate pathways associated with East African Fig trees in Samburu County, Kenya." Goldschmidt Conference Presentation.
Verrecchia, E. P., et al. (2006). The oxalate-carbonate pathway in soil carbon storage.
Rowley, M. C., et al. (2017). Tracking carbon through the spheres, the potential oxalate-carbonate pathway of Brosimum alicastrum.
Verrecchia, E. P., et al. (2006). The oxalate-carbonate pathway in soil carbon storage.
Rowley, M. C., et al. (2017). Tracking carbon through the spheres, the potential oxalate-carbonate pathway of Brosimum alicastrum.