İnsan, maddî kalıbı ve ruhî derinliğiyle kâinattaki en büyük muammalardan, daha doğrusu en görkemli tefekkür ufuklarından biridir.
Varlığın özüne nüfuz edenler, insanın sadece et ve kemikten ibaret bir beden olmadığını, asıl hakikatin bu ten kafesine sığınmış olan "can kuşu"nda gizli olduğunu bilirler.
Bu hakikati en duru ve ahenkli şekilde, şu mısralarda okuruz:
Göğüs kafesinde öter can kuşuÖter her daim der Allah AllahNefes alır Hay der, verir Hu ileEvvel der ahir der, der Allah Allah...
Bu mısralar, tasavvufî düşüncede insanın varoluş gayesini ve ten ile can arasındaki ilâhî rabıtayı merkeze alan derin bir irfanî tefekkürün mahsulüdür.
Ten Kafesi ve Daimî Zikir
İrfani anlayışta insan bedeni ruh için bir kafestir; ancak bu kafes, aynı zamanda can kuşunun zikrettiği mukaddes bir mekândır.
Kuşun göğüs kafesinde ötmesi, kalbin uyanıklığını ve her an Hak ile beraber olma bilincini simgeler. İnsanın hakiki varlık gayesi, kalbinin her atışında Hakk'ı zikretmesidir.
Mısralardaki kesintisiz tespih hali, varlığın özündeki o asli ritmi gözler önüne serer.
Nefes Alıp Verişin Hakikati: Hay ve Hu
Nefes, insanın hayatta kalışının ötesinde kozmik bir zikir halkasıdır.
"Hayy" ismi, Allah'ın hayat veren, diri ve baki olan sıfatıdır; nefes almakla ten bu hayatı, bu ilâhî nefhayı içine çeker.
"Hû" ise O'nun mutlak zatına işaret eden gizli hazinedir; nefes vermekle insan varlığını o mutlak varlığa teslim eder.
Alınan ve verilen her nefes, kelimenin hakiki manasıyla bir tevhittir. "Evvel" ve "ahir" bilinci ise her şeyin başının ve sonunun O olduğunu idrak etmektir.
Nefesin başlangıcındaki ve sonundaki bu şuur, kulun zamanın ve mekânın sınırlarını aşarak sonsuzluk bilinciyle nefes alıp verdiğini gösterir.
Canın Kanatlanışı ve Vuslat
Can, maddî dünyanın dar sınırlarına sıkışıp kaldığında gurbet hisseder. Zaman bu gurbette akıp giderken, ruh gaflet uykusundan uyanarak derinden derine süzülmeye başlar.
Zikirle arınan ten ve can, gizli bir neyin üflendiği bu âlemde ilâhî bir nefese dönüşür.
Yolculuğun son durağı, can kuşunun kafesten kurtulup aslî makamına, yani Hakk'a doğru kanatlanmasıdır.
Ölümden evvel ölmek, nefsî iradeyle fâni olmak, bu dünyadayken o kanatlanışın, yani ruhî özgürlüğün ve vuslatın tadına varmaktır.
Bu mısralar, insanın iç dünyasındaki o en mahrem tefekkürü, nefes alışverişini bile ilâhî bir ibadete dönüştüren nefs-i nâtıka sahiplerinin duru sesidir.