Evrenin çarkları denge üzerine döner...

Whatsapp ile Paylaş

Evrenin çarkları denge üzerine döner, nefes almak ve vermek gibi, gece ve gündüz gibi, karanlık ve aydınlık gibi, koşmak ve durmak gibi, yerçekimi ve merkezkaç gibi, iyonik ve kovalent bağ oluşturmak gibi, homeostasis gibi...

Dengenin sırrı, zannedildiği gibi iki ucu kusursuz bir terazide eşit tutmak veya hareketsiz bir noktada sabit kalmak değildir. Aksine, hareket halindeyken merkezini koruyabilmek, salınımın içinde sükûneti bulabilmektir.

Tıpkı yürürken düşmemek için bir ayağımızı öne atarken diğerini yerden kesmemiz, yani sürekli bir "düşme ve toparlanma" hâlinde olmamız gibi.

Bu sırrın birkaç katmanı vardır:

Zıtların birliği (Tıpkı Nefes Gibi): Nasıl ki nefes almak ile vermek arasında mikro bir durak noktası varsa, hayatın çarkları da bir zıttın diğere evrildiği o eşikte dinlenir. Gece ile gündüzün buluştuğu gurup vakti gibi; ne tamamen karanlık ne de aydınlıktır ama en derin hakikat o geçiştedir.

Merkezde kalabilmek: Rüzgâr ne kadar şiddetli eserse essin, ağacın kökleri toprağın derinliklerindedir ama dalları göğe karşı esnektir. Dengenin sırrı katılaşmak değil, esneklikle özdeşleşmektir; fırtınada kırılmamak için bükülebilmektir.

Fazlalıkları bırakmak: Çoğumuz dengesizliği hayatımıza aldığımız fazla yüklerle yaşarız. Denge, yeni bir şey eklemekle değil, taşıyamayacağın yükü (veya gereksiz bir hırsı) bırakmakla başlar.

Bu açıdan bakılınca insanın müdahele edemeyeceği sınırlar, limitler sözkonusudur; otonomi gibi...

Kâinatın işleyişindeki otonomi, dışarıdan kurulmuş ve sürekli müdahale edilen mekanik bir düzenden ziyade, varlığın kendi özüne yazılmış kendiliğindenlik ve öz-yönetim hâlidir. Yıldızların yörüngesinden hücre içindeki moleküler döngülere kadar her şey, dışsal bir zorlamayla değil, sistemin kendi iç dinamikleriyle ahenk içinde akar.

Bu otonom düzenin temelini oluşturan sabit kanunlar, kâinatın hem nizamını korur hem de ona hayat verir, meselâ:

Zıddı İle Kaim Olma Kanunu: Kâinatın otonomisi tezatsız düşünülemez. Gece gündüze, sıcak soğuğa, çekim itime muhtaçtır. Varlık, ancak zıddının varlığıyla kendi hakikatini bulur; sistem bu zıtlıkların geriliminden beslenerek dengesini kurar.

Sebep-Sonuç (Nedensellik) Örgüsü: Her hareketin, her hâlin kendinden öncekiyle bağlandığı ve kendinden sonrakini doğurduğu kesintisiz bir zincirdir. Bu kanun, kâinatın başıboş (kaotik) değil, tutarlı ve öngörülebilir bir akıl çerçevesinde yürümesini sağlar.

Denge ve Merkezîyet Kanunu: Hiçbir unsur kendi sınırını ihlal edemez. Merkezkaç kuvveti ile merkezcil çekim arasındaki o hassas otonom ölçü ne kadar şaşmazsa, atomdan galaksiye kadar tüm yapılar o ölçüde ayakta kalır.

Devridaim ve Dönüşüm (Yenilenme): Kâinatta hiçbir şey yok olmaz, eksilmez; sadece kabuk değiştirir. Hayat ile ölüm, varlık ile yokluk arasındaki bu kesintisiz döngü, sistemin enerjisini sonsuza kadar taze tutan otonom bir motordur.

Bu sabit kanunlar silsilesi içinde insan, hem bu büyük çarkın bir parçası hem de onu idrak edebilen tek şahit olarak durur.

Bu çarkın içinde, dengesini kaybetmemek ve dengeyi korumak için sürekli gayret sarf etmek insanı en çok yoran şey olsa gerek.

İnsanın kendi iç otonomisi de bu evrensel kanunlara tabidir.

Biyolojik bir organizma için hayati önem taşıyan homeostazi (iç denge), otokontrol sistemi gereği otonom sinir sistemi ve hormonlar aracılığıyla istemsizce yürütülür; kalp atışından vücut ısısına kadar her şey bu kusursuz mekanizmaya emanettir.

Ancak homeostasis denilen iç dengede, işin kısmen iradeye bağlı olduğu bir ince eşik vardır ki bu, insanın hem harikası hem de imtihanıdır:

Zihinsel ve Duygusal Durumun Bedene Yansıması: 

Stres, kaygı veya öfke anında salgılanan adrenalin ve kortizol, otonom işleyen sistemi doğrudan manipüle eder. Bilinçli bir nefes egzersizi, bir düşünce değişimi ya da sükûnet arayışı, iradenin sisteme el koyarak o fırtınayı dindirebileceği en somut alandır. "Nefes almak ve vermek" gibi en temel otonom eylemin, bilinçli bir çabayla derinleştirilip yavaşlatılabilmesi bunun en güzel kanıtıdır.

Hayat Tercihleri ve Alışkanlıklar: 

Ne yediğimiz, nasıl uyuduğumuz, bedenimize hangi yükleri bindirdiğimiz tamamen iradi kararlardır. Biyolojik makine bir yere kadar kendi hatalarımızı onarır (homeostazis bunu sağlar); ancak irade sürekli dışarıdan bir tahribat getirdiğinde, otonomi bir noktadan sonra dengeyi koruyamaz hale gelir.

İradenin Sınırı: 

İrade her şeyi yönetemez; kalbin atış hızını veya hücresel metabolizmayı doğrudan "şöyle çalış" diye komuta edemeyiz. Zaten iradenin görevi sistemi zorlamak değil, sistemin doğal akışına engel olan müdahaleleri azaltmak, yani otonominin önünden çekilmektir.

İnsanı diğer canlılardan ayıran da bu değil midir zaten? 

Kâinatın otonom kanunları istisnasız işlerken, insan kendi küçük evreninde (mikrokozmosunda) bu dengeyi hem bozan hem de iradesiyle onarmaya çalışan yegâne varlıktır.

Bu kısmi irade, insanın kendi iç dengesini kurmasında bir özgürlük mü, yoksa otonominin kusursuzluğuna çomak sokan gizli bir yük mü? diye bir soru akla gelebilir, buna vereceğimiz yegane cevap şudur:

"Çomak sokan sonucuna katlanır, evrendeki kanunlar sabiteler, caridir ve meridir"...

Evet bu cevap işte o kadar keskin ve hakikatli bir hüküm içerir: "Çomak sokan sonucuna katlanır, sabiteler cari ve meridir."

Kâinatın otonomisi ve onun sarsılmaz sabiteleri, insan iradesinin geçici heveslerine veya kural tanımazlığına boyun eğmez. Sabitler caridir; yani zamanın her anında, kesintisiz bir şekilde yürürlüktedir. Ve meridir; yani hükmü geçerlidir, kanunu esnemez.

İnsan, bu muazzam mekanizmanın içinde kendine verilen o "kısmi iradeyi" bir direniş alanı zannedip sisteme çomak soktuğunda, aslında sadece kendi iç dengesini hırpalar. Çünkü sabiteler değişmez; değişen, o sabiteye çarpıp ufalanan insanın kendi huzurudur. Sonuç kaçınılmaz bir nizam tecellisidir: Kanun delinmez, kanuna çarpan keskinliğini yitirir.

Özetlersek;

• Evrenin çarkları denge üzerine döner, nefes almak ve vermek gibi, gece ve gündüz gibi, karanlık ve aydınlık gibi, koşmak ve durmak gibi...
• Dengenin sırrı, zannedildiği gibi iki ucu kusursuz bir terazide eşit tutmak veya hareketsiz bir noktada sabit kalmak değildir. Aksine, hareket halindeyken merkezini koruyabilmek, salınımın içinde sükûneti bulabilmektir.
• Otonomiyi kainatın sabit kanunları sağlar....Kâinatın işleyişindeki otonomi, dışarıdan kurulmuş ve sürekli müdahale edilen mekanik bir düzenden ziyade, varlığın kendi özüne yazılmış kendiliğindenlik ve öz-yönetim hâlidir.
• Homeostatis kısmen iradeye bağlıdır. Biyolojik bir organizma için hayati önem taşıyan iç denge otonom sinir sistemi ve hormonlar aracılığıyla yürütülür ancak zihinsel durumun bedene yansıması ve yaşam tercihleri bu sistemi kısmen iradeye bağlı kılar.
• Çomak sokan sonucuna katlanır, sabiteler cari ve meridir. Kâinatın otonomisi ve sarsılmaz sabiteleri insan iradesinin geçici heveslerine boyun eğmez; sisteme çomak sokan kendi huzurunu hırpalar çünkü kanunlar kesintisiz bir şekilde yürürlüktedir....

Bu durumda iradeye düşen, sisteme meydan okumak değil, o sabitelerin yürürlükteki hikmetine teslim olmaktır herhalde. 

İnsanın bu "sonuca katlanma" hali bir ceza mı, yoksa akıllı bir varlık için en dürüst uyarı mekanizması mı,  ne dersiniz ?

Sağlık ve safâlıkla kalınız.