Üstâd Abdurrahim Karakoç ne de güzel söylemiş;
"Müstehaktır diyerek insaftan vazgeçilmez,Zorda kalınsa bile hayduttan dost seçilmez.Bulutlardan yağacak rahmet gecikse dahi,Vebal akan çeşmeden tek damla su içilmez"
"Vebal akan çeşmeden tek damla su içilmez"...
Ne kadar yalın, bir o kadar da sarsıcı bir duruş... Bu söz, insanın ahlâki bütünlüğünü ve ruhsal temizliğini koruma gayretini çok güçlü bir metaforla özetliyor.
Gerek felsefi gerek toplumsal açıdan bakıldığında, bu tek cümlenin altında çok derin bir fıtrat ve vicdan muhasebesi yatıyor:
Kaynağın meşruiyeti mühimdir, göz ardı edilemez. Bir nehir ne kadar gür, bir çeşme ne kadar ihtişamlı akarsa aksın; eğer kaynağına adaletsizlik, kul hakkı ya da haksızlık karışmışsa, ondan gelecek "hayatın" bile bir anlamı kalmaz.
Tavizsiz bir duruş bu mevzuda elzemdir. "Tek damla" vurgusu, ahlâkta grilere yer olmadığının resmidir. "Azıcık faydalansam ne çıkar?" ya da "Çeşmeyi ben yapmadım, sadece su alıyorum" gibi insan zihninin üretebileceği tüm modern bahaneleri kapı dışarı eder.
Vebalin bulaşıcılık etkisi vardır. Vebal sinsi bir zehir gibidir. O kaynaktan beslenen her düşünce, her eylem ya da her kazanç, farkında olunmasa bile zamanla o zehirden payını alır.
İnsanın kendi iç sesine ve ilkelerine sadık kalabilmesi, o çeşmenin gürültüsüne aldanmayıp arkasını dönebilme iradesinde saklıdır.
Bu sözün izini sürerken, o çeşmeden uzak durabilme iradesine (bireysel vicdana) ve çeşmenin suyunun nasıl bulandığına (toplumsal yozlaşma) da göz atalım...hem içimizdeki o teraziyi hem de dışarıdaki o bulanık akıntıyı masaya yatıralım. Zira biri olmadan diğerini konuşmak, resmi yarım bırakmak olur.
Toplumsal Boyut: Çeşmenin Suyu Nasıl Bulanır?
O çeşmeden vebal akmaya başlaması, bir toplumun değerler sistemindeki kılcal damarların çatlamasıyla ilgilidir. Süreç genellikle büyük patlamalarla değil, küçük ve sinsi adımlarla yürür:
İlk damla düştüğünde gösterilmeyen tepki, zamanla o damlanın nehre dönüşmesine zemin hazırlar. Toplum, adaletsizliği ya da liyakatsizliği "hayatın gerçeği" olarak kabul etmeye başladığı an, çeşmenin kaynağı geri dönülemez şekilde kirlenir. (Sıradanlaşma ve Kanıksama)
Güç, sermaye veya makam; ahlaki bir zemin yerine sadece faydacı bir mantıkla dağıtıldığında, çeşme artık susuzluğu gideren bir pınar değil, haksızlığı besleyen bir mekanizmaya dönüşür. Üstelik bu durum, "kültürel bir aşı" gibi yeni nesillere de doğruymuş gibi aktarılmaya başlar.(Kurumsal ve Kültürel Yozlaşma)
Toplumsal yozlaşma kendi dilini yaratır: "Herkes yapıyor", "Sistem böyle", "Gemisini kurtaran kaptan"... Bu cümleler, vebal akan çeşmenin etrafına inşâ edilmiş sahte meşruiyet duvarlarıdır. (Bahaneler Endüstrisi)
Bireysel Boyut: O Çeşmeden Uzak Durabilme İradesi
Toplum ne kadar yozlaşırsa yozlaşsın, o çeşmenin önünde durup avucunu açıp açmamak tamamen bireyin vicdan manifestosudur. İşte zor, çileli ama insanı "insan" kılan duruş burada başlar:
Herkesin o çeşmenin başında kuyruğa girdiği bir dönemde, arkasını dönüp susuz kalmayı (yani maddi kaybı veya makam kaybetmeyi) göze alabilmek, en büyük entelektüel ve ahlâki erdemdir. Bu, kendi içsel çölünde dürüstçe yürümeyi, başkasının gölgesinde eğilmeye tercih etmektir.
Dışarıdaki hukuk kuralları veya toplumsal baskılar bazen esneyebilir, hatta o çeşmeden su içmeyi yasal bile kılabilir. Ancak insanın kendi içindeki o mahkeme (öz-bilinç, iç terazi, vicdan), o suyun rengini ve kokusunu bilir. Gerçek ahlâk, kimsenin görmediği o kuytuda, o tek damlayı bile reddedebilmektedir.
İnsan, dokunduğu ve beslendiği şeyle şekillenir. Vebal akan bir kaynaktan alınan tek bir damla, insanın düşünce dünyasını, estetik algısını ve ürettiği her şeyi (ürün, malzeme, yazı, kelâm, sanat, bilim vs.) zehirler. Kendini korumak, aslında kendi özünü ve değerleri koruma gayretidir.
Sonuç olarak;
Çeşmenin suyunun bulanması toplumsal bir trajedi olsa da, o sudan içmemek bireysel bir zaferdir. Toplum ne kadar büyük bir gürültüyle o çeşmeye koşarsa koşsun; bir insanın kendi temiz vahasını koruma mücadelesi, dünyaya bırakabileceği en asil mirastır.