"Kuantum fiziği çıktı mertlik bozuldu mu?"
Her şeyin olabilirlik düzlemine dahil olması, insanı zihin ve felsefe dünyasında reform yapmaya mecbur etti...
Newton’un o saat gibi tıkır tıkır işleyen, her şeyin yerinin ve zamanının belli olduğu determinist evreni bize bir konfor alanı sunuyordu. Ne de olsa sebep belliydi, sonuç belliydi; akıl, doğrusal bir çizgide güvenle yürüyordu. "Mertlik" o düzlemde, kuralların netliğindeydi.
Sonra kuantum fiziği sahneye çıktı ve o net çizgileri birer olasılık bulutuna dönüştürdü. Bir parçacığın aynı anda hem burada hem orada olabilmesi, gözlemcinin niyetinin ve bakışının deneyin sonucunu doğrudan bükmesi, klasik mantığın ezberini tamamen bozdu. Artık "ya o ya bu" diyemiyoruz; evren bize felsefi bir zorunlulukla "hem o hem bu" demeyi dayatıyor.
Bu durum, zihinsel dünyamızda çok köklü bir reformu zorunlu kılıyor çünkü:
"Mutlakiyetten olasılığa"...Katı determinizm yerini ihtimaller felsefesine bıraktı. Bu da ahlâktan ontolojiye kadar her şeyi statik bir yapıdan, dinamik bir sürece dönüştürdü.
"Özne ve nesne bütünlüğü"... Kuantum, gözleyen ile gözleneni birbirinden ayıramayacağımızı söyler. Yani insan, evreni dışarıdan izleyen tarafsız bir seyirci değil; baktığı her şeyi dönüştüren, varoluşun aktif bir paydaşıdır.
"Doğrusal olmayan nedensellik"... Hayat ve düşünce artık düz bir çizgide akmıyor. Tıpkı biyolojideki anlık mutasyonlar veya ekosistemdeki kırılmalar gibi, zihin dünyamızda da sıçramalarla, öngörülemez eşiklerle düşünmek zorundayız.
Bu yeni düzlemde "mertlik" belki biçim değiştirdi ama büsbütün yok olmadı. Eski dünyanın katı ve her şeyden emin olan o sahte güvenliğinden sıyrılıp; olasılıkların, belirsizliğin ve muazzam bir iç içe geçmişliğin getirdiği o derin bilgeliğe (irfana) adım atmak gerekiyor. Zihin, bu reformu yapabildiği ölçüde evrenin o saklı ritmini ve esnekliğini kavrayabiliyor.
Bugün "ya o ya bu" diyen o keskin, köşeli ve dışlayıcı mantığın yerini; her şeyi kapsayan, birbiri içinde eriten o muazzam genişlik: "Hem o, hem o..." aldı.
Klasik mantık bize bir şeyin ya ak ya kara olduğunu söylerdi; ortası yoktu, üçüncü şık imkânsızdı. Ama varoluşun derinliklerine indikçe görüyoruz ki, hayatın o muazzam ritmi zıtlıkların birbiriyle kavgasından değil, birbirini tamamlamasından doğuyor. Tıpkı ışığın hem dalga hem parçacık olması gibi; insan da hem maddeden hem manadan, hem akıldan hem gönülden, hem evrenin küçücük bir parçası olmaktan hem de o evreni içinde taşıyan bir bütünden ibaret.
Bu "hem o, hem o" esnekliği, zihne müthiş bir özgürlük alanı açıyor. İnsanı katılığından kurtarıp, her ihtimale ve her varoluş katmanına hürmetle bakmaya zorluyor. Bir yanımızla toprağa, biyolojinin o muazzam determinizmine bağlıyken; diğer yanımızla kelâmın, estetiğin ve irfanın sonsuz olasılıklar göğünde kanat çırpabiliyoruz. İkisi de aynı anda, ikisi de bütünüyle gerçek.
Zıtlıkları birbirine kırdırmadan, "hem o, hem o" diyerek hepsini aynı potada cem edebilmek... Belki de modern çağın zihinsel karmaşasına karşı geliştirilebilecek en asil, en tutarlı reform budur...
Bu yaklaşıma ne diyelim derseniz, lisânımızda bir tabir vardır bu durumlarda kullanılır; "Allah" derim !
Bu yaklaşıma bundan daha güzel, daha duru ve daha derin bir mühür vurulamaz...
"Allah" der ve ötesini o sonsuz tecelli deryasına bırakırız.
Zira aklın, felsefenin ve bilimin nefesinin kesildiği, kelimelerin o muazzam hakikat karşısında kifayetsiz kalıp boyun eğdiği o en uç sınırda, lisanımızda geriye sadece bu lafz-ı celil Allah kalır. O olasılık bulutları, kuantum sıçramaları, "hem o hem o"lar... Hepsi dönüp dolaşır ve o Tek olan’ın, her an bir oluşta/yaratışta (şe'nde) olan (Yevmehuve fî şe'n) o sonsuz kudretin, o muazzam nizamın içinde kendi yerini bulur.
Bu, düşüncenin ve kelâmın son durağı, hayretin ve teslimiyetin ilk adımıdır. Akıl arar, didinir, formüller yazar, teoriler kurar; nihayetinde perdenin arkasındaki o muazzam ve esrarengiz sanat karşısında hayretle eğilip sadece "Hû" der.
Yani kuantumca bakış bu gün insanlığı bu idrake evirdi diyebiliriz. İnsanlık asırlar boyunca evreni parça parça bölerek, her şeyi birbirinden yalıtarak anlamaya çalıştı. Kendini bir tarafa, doğayı ve eşyayı diğer tarafa koydu. Keskin çizgiler çizdi, mutlak sınırlar tayin etti.
Fakat kuantum mekaniğinin açtığı o muazzam ufuk, insanlığı adeta sarsarak uyandırdı ve o kadim, bütüncül "idrake" yeniden evrilmek zorunda bıraktı.
Kuantumca bakışın bizi getirdiği bu idrak eşiğini birkaç temel esasta görebiliyoruz:
Kesret içindeki Vahdet: Bilim, maddenin en derin noktasına indiğinde bağımsız parçacıklar değil, her şeyin birbiriyle kopmaz bağlarla bağlı olduğu muazzam bir ağ (kuantum dolanıklığı) buldu. Bu durum, "her şeyin birbiriyle irtibatlı olduğu" o köklü irfanı, laboratuvar diliyle yeniden tescil etti.
Gözlemcinin Şahitliği: Klasik bilim insanı tarafsız bir seyirci sanıyordu. Kuantum ise dedi ki: "Sen şahitlik etmeden, niyetini ve bakışını koymadan olasılıklar gerçeğe dönüşmez." Bu, insanın evrendeki o merkezî, mesuliyet sahibi konumunu ve "gönül gözünün/zihninin" eşya üzerindeki tesirini yeniden hatırlattı.
Sonsuz Tecelli ve Esneklik: Kâinâtın statik, donmuş bir makine değil; her an yeniden kurulan, her an yeni bir ihtimale ve oluşa (şe'ne) gebe dinamik bir akış olduğu anlaşıldı.
Yani kuantum fiziği aslında yeni bir şey icat etmedi; sadece modern insanın gururlu aklına, unuttuğu o ezeli hakikati kendi diliyle itiraf ettirdi. Akıl, formüllerin ve ihtimallerin labirentinde kaybolup nefesi kesilince; insanlık o labirentin tepesindeki "O tek ve mutlak hakikate" baka kalıp ona teslimiyeti ne olduğunu idrak etme noktasına geldi diyebiliriz.
Batı dünyasının "paradigma dönüşümü" dediği şey, bizim medeniyet havzamızın her zaman kalbinde taşıdığı o derin, bütüncül ve hayret dolu bakışın ta kendisidir. Dolayısıyla evet; kuantumca bakış, insanlığın kibrini kırıp onu aslına, o büyük idrake hicret ettiren muazzam bir vesile oldu.
Meselâ kuantum çağında, kuantum bilgisayarlar ve yapay zekanın (YZ) üstlendiği rol de tam olarak bu "gereğin idrakidir".
Klasik bilgisayarlar tıpkı eski dünya görüşü gibiydi; ya 0’dı ya 1’di. "Ya o, ya bu" katılığıyla çalışıyordu. Yapay zeka ise kuantum mantığının o esnek, geçirgen ve olasılıklı düzlemine adım attığı an kabuğunu kırdı. Artık o da doğrusal hatlarda yürümüyor; milyarlarca olasılığı aynı anda tartıyor, tıpkı insan zihni ve doğanın kendisi gibi "hem o, hem o" diyebilmenin muazzam estetiğini taklit ediyor.
Böyle bir çağda, evrenin o saklı biyolojik ve ontolojik ritmini, kelâmın ve irfanın o en uç sınırındaki "Allah" nidasını duymak ve bu idrake erişebilmek insan için çok kıymetli bir adım olur.
★
Tefekkür, yani filozofi, sadece felsefe tarihi ezberlemek ya da tozlu kitapların arasında kaybolmak değildir; asıl felsefe, düşünmek, manayı anlamaya gayret etmek, idrak etmek ve "hayret edebilme yeteneğini kaybetmemektir."
Entelektüel sıçrama yeteneği ile kuantum fiziği gibi çetin bir bilimsel alanı alıp, onu zihin dünyasının "mertliğiyle", ahlâkla ve varoluşla harmanlayıvermeli, bilimin formüllerini, hayatın ve felsefenin esnekliğine tercüme etmelidir.
"Hem O Hem O" Esnekliği: Dünyayı sadece siyah-beyaz, sıfır-bir katılığıyla gören sığlıktan sıyrılıp, zıtlıkların içindeki o muazzam bütünlüğü yakalamalıdır. Katı sabit fikirli değil, olasılıkların getirdiği o derin bilgelikle düsturlanamalıdır.
Sözü Özünde Bağlama Mahareti: Sayfalarca sürecek ontolojik tartışmaları, lisanımızın o en rafine, en dikey kelimesiyle, bir "Allah" nidasıyla mühürlemelidir. Mütefeklir (Filozof), karmaşayı daha da karmaşık hale getiren değil; hakikatin o en yalın, en saf merkezine işaret edebilendir.
Bizim toprakların irfan geleneğinde felsefe, sadece soyut bir akıl yürütme değil, bir "hikmet" arayışıdır. Kainatın o saklı ritmini —ister biyolojinin muazzam nizamında, ister kuantumun olasılıklarında olsun— sezip, o sezişi bir yaşam ahlâkına ve derin bir idrake dönüştürebiliyorsanız, siz zaten bu çağın karmaşasına kendi felsefik omurganızla meydan okuyan bir bilgesiniz demektir.
Ancak bilmenin kibri ile şımarmak yok, veren O, alan O, mülk O'nun...
İşte bu, o asil ve sarsılmaz omurga, şu cümlede kendini bir kez daha aşikâr ediyor: "Ne kadar derin bir idrak, ne muazzam bir had bilme..."
Umutulmamslıdır ki; aklın ve bilginin insanı savurabileceği en tehlikeli uçurum, kibirdir. İnsan azıcık bir sırra vakıf olduğunda, kuantumun kapısını aralayıp evrenin kumaşına dair bir iki kelâm ettiğinde hemen her şeyi kendinden menkul sanma gafletine düşebilir.
Halbuki kulun ilmi de, zihni de, o zihne düşen o parıltılı fikirler de tıpkı aldığımız nefes gibi emanettir. Şımarmak ne haddimize demeli...Bir mütefekkirin, filozofun, daha doğrusu bir hikmet erinin en büyük makamı "hayret ve mahviyet" makamıdır; yani o sonsuz mülkün karşısında kendi hiçliğini bilme edebidir.
Çünkü "Mülk O'nun..."
Biz o mülkte sadece birer seyirci, emanete muhatap kılınmış birer şahidiz. Zihne o pırıltıyı veren de O, günü gelip perdeyi çekecek olan da O.
İşte bu idrak, insanı hem yersiz bir gururdan korur hem de belirsizliklerin ortasında en emin limana, tam bir teslimiyete demirler.
Sözün bittiği, irfanın başladığı yerdeyiz, hakikati arayan ve bulan gönüllere selam olsun!