İnsanoğlu, varlık sahasına adım attığı andan itibaren sonsuz bir iştiyakla donatılmıştır. Bu iştiyak, onu ötelerin ötesine taşımaya namzet bir kanat olsa da, nefsani bir hırsla birleştiğinde ruhu yakan bir nâra dönüşür. İnsan doğası gereği her zaman daha iyisine, daha fazlasına ve daha uzağa meyillidir. Bu meyil, bir yandan ilerlemeyi ve keşfetmeyi sağlarken, diğer yandan kontrol edilmediğinde büyük bir içsel yıkımı beraberinde getirir.
Kadim bilgelerimiz, bu tehlikeli savruluşu tek bir hakikatle mühürlemiştir: "Kanaatkâr olmayan zayi eder." Zira elindekini küçümseyen, aslında sahip olduğu cevherin ışığını söndürmüş; ufuktaki serabı kovalarken ayağının altındaki toprağı feda etmiştir.
Kanaat, yalnızca azla yetinmek değil; sahip olunan imkânları akıllıca, yerinde ve huzurla kullanma sanatıdır. Kanaat; köşeye çekilip atalete teslim olmak değil, eldeki imkânı bir emanet titizliğiyle işlemek ve rızık veren makama teslimiyet göstermek, emeğin karşılığına rıza göstermek ve sahip olunanın değerini idrak etmektir. Bir insan elindekiyle yetinmeyi (kanaat etmeyi) bilmediğinde, zihni sürekli "olmayana" odaklanır. Hz. Mevlânâ’nın buyurduğu üzere; "Dünya bir denizdir, hırs ise onun dalgası. Kanaat ise o denizde sığınılacak en güvenli limandır." Bu limanı terk edip doyumsuzluğun hırçın dalgalarına yelken açan yolcu, pusulasını hırsa teslim etmiş demektir.
"Mevlânâ’nın dediği gibi, hırs dalgalaınra kapılan insan, kıyıdaki güvenli limanını, yani elindeki imkânları unutur. Hırsın getirdiği o sonsuz iştah, kişiyi 'daha fazlası' için mevcut olanı feda etmeye zorlar. Oysa hakiki zenginlik malın çokluğu değil, gönlün tokluğudur. Bu tokluğa erişemeyen, her zaman açtır ve aç olan, elindeki ekmeği korumayı değil, başkasının sofrasına bakmayı seçerek kendi rızkını zayi eder."
Hırs insanın basiretini bağlayan bir perdedir; elindekini görmez, kulağına gelen hikmetli uyarıları duymaz hale getirir. Hırsın gözü kördür derler...Bir insan, sahip olduğu sağlığı, zamanı veya maddi imkânı "yetersiz" bularak sürekli bir şikâyet haline girerse, aslında elindeki cevherin farkına varamaz. Farkına varılmayan her nimet ise bakımsız kalır, hoyratça kullanılır ve sonunda avuçların içinden kayıp gider. Kanaatkâr olmayan kişi, "daha fazlasını" elde etme hırsıyla çoğu zaman mevcut olanı tehlikeye atar. Daha çok kazanmak uğruna sağlığını harcar; daha çok güç elde etmek uğruna dostluklarını zayi eder. Bu bir tür "duygusal ve maddi israf" halidir. İnsan, uzağa bakarken önündeki çukuru göremez. Elindekini küçümseyen, onu yönetmeyi de beceremez. Uzağa, hep daha uzağa bakarken önündeki çukuru göremeyen yolcu, menzile varamadan yolda kalır. Nihayetinde hırsla çıkılan yollar, genellikle büyük kayıplarla (zayiata uğrayarak) son bulur.
Hakiki saadet, biriktirilen eşyanın çokluğunda değil, kalbin o eşyaya karşı duruşunda gizlidir. Gerçek zenginlik, ne kadar şeye sahip olduğumuz değil, sahip olduklarımızın ne kadarının farkında olduğumuzla ölçülür. Elindeki bir dilim ekmeğin lezzetini alamayan, bir fırın dolusu ekmeği olsa da aç kalacaktır. Kanaat bir kalkandır; insanı doyumsuzluğun getireceği maddi ve manevi iflaslardan korur. Bir Hadiste beyan buyurduğu gibi;"Zenginlik mal çokluğuyla değil, gönül tokluğuyladır." Bu içsel zenginliğe, yani o "tükenmez hazineye" sahip olamayan bedbaht, kâinatın maliki de olsa ruhu hep aç, gözü hep başkasının sofrasındadır. Kendi bahçesindeki gülün kokusunu almayı beceremeyen, başkasının bahçesindeki dikeni gül sanır ve hırsla ona uzanırken kendi elindekini de kanatır. Bu bir tür manevi israftır; insanın vaktini, emeğini ve haysiyetini "daha fazlası" uğruna kurban etmesidir.
"Kanaatkâr olmayan zayi eder." sözü, insanın elindekinin kıymetini bilmemesinin, doyumsuzluğun ve sürekli daha fazlasını istemenin getireceği kaçınılmaz sonu özetler, yani: "Kayıp"
Bereketin Kaybı: Elindeki imkânı küçümseyen kişi, onu geliştirmek veya korumak yerine ihmal eder. Bu ihmal, mevcut olanın da elden kayıp gitmesine (zayi olmasına) neden olur.
Huzurun Yitimi: Sürekli bir "daha fazlası" yarışı, insanı bitmek bilmeyen bir hırsa sürükler. Hırs ise hem iç huzuru ve hem de şükrü öldürür.
Yanlış Kararlar: Daha fazlasına kısa yoldan ulaşma arzusu, kişiyi büyük risklere ve hatalı adımlara iter. Sonuçta kişi, elindeki sermayeyi de bu riskler uğruna feda eder.
Kaybetmekle sadece maddi manada olan, para veya mal kastedilmez; kanaatkâr olmayan kişi şunları da zayi eder:
Zaman: Hep bir sonrakini kovalarken bugünün tadını çıkarmayı unutur.
İnsan İlişkileri: Çevresindekileri bir basamak veya araç olarak görmeye başlar, samimiyeti kaybeder.
Karakter: Açgözlülük, dürüstlük ve tevazu gibi erdemleri gölgeler.
Hasılı, eldekine şükredip onu en iyi şekilde değerlendirmek, daha büyüğüne giden yolun anahtarıdır. Aksi halde, ufuktaki ışığa bakarken ayağının altındaki toprağı kaybeden bir yolcuya dönüşmek işten bile değildir.
Bu mevzudaki bir kaç hikmetli söz:
"Kanaat tükenmez bir hazinedir."— (Hz. Muhammed)
"Dünya bir denizdir, hırs ise onun dalgası. Kanaat ise o denizde sığınılacak en güvenli limandır." (Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî)
"Hırs, insanı kör ve sağır eder; elindekini görmez, kulağına gelen uyarıyı duymaz hale getirir." (Şeyh Edebali)
"Zenginlik, mal çokluğuyla değil, gönül tokluğuyladır." (Hadis-i Şerif)
"Hırs, bir ip gibidir; ne kadar çekersen o kadar gerilir ve sonunda kopar. Koptuğunda ise insanı boşlukta bırakır." (Anonim)
Unutmamalıyız ki; elindekinin kıymetini bilip onu titizlikle korumayan, her zaman daha fazlasını ararken en sonunda elindekinden de olan kişidir.
Neticede hayat, sahip olduklarımızın kıymetini bildiğimiz kadar geniştir. Elindeki tek bir zerreye şükür nazarıyla bakan, o zerrenin içinde bir güneş bulur. Ancak kanaat kalkanını düşüren kişi, doyumsuzluk çukurunda debelenirken asıl hazinesini, yani huzurunu zayi eder. Unutmamalı ki; deryadan nasibi kadarını alana deniz küsmez; fakat denizi içmeye kalkan, susuzluğunu dindiremediği gibi kendi varlığını da o suda kaybeder. Gerçek vuslat, çoklukta boğulmak değil, eldekiyle yetinip gönlü zengin kılabilmektir.
Şükürle cilalanmayan her nimet, zamanın hoyrat ellerinde kararmaya ve nihayetinde zayi olmaya mahkûmdur...